20 mùa xuân chờ đợi

Hôm 21/12/2025, chỉ vài ngày trước Giáng sinh và trước thềm năm mới, tại phòng hòa nhạc lớn của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Bản giao hưởng số 3 ở cung rê thứ của nhà soạn nhạc Gustav Mahler đã vang lên.

Mahler là nhà soạn nhạc nổi tiếng với những tác phẩm đồ sộ mà cụ thể, Bản giao hưởng số 3 kể trên là tác phẩm đồ sộ nhất, với thời lượng gần 100 phút, được chia thành 6 chương. Từ chương 2 tới chương 6, chủ đề được đặt ra là các câu chuyện kể: "Những gì hoa cỏ đồng nội kể tôi nghe"; "những gì thú rừng kể tôi nghe"; "những gì con người kể tôi nghe", cho tới "những gì tình yêu kể tôi nghe".

Đây là lần thứ ba trong lịch sử âm nhạc hàn lâm Việt Nam, tác phẩm của Mahler được trình diễn với một biên chế đầy đủ và đồ sộ. Với một lịch sử có thể xem là non trẻ của các dàn nhạc giao hưởng Việt, chuyện lần thứ ba tác phẩm của Mahler được trình diễn với biên chế cực lớn có vẻ như không lạ, song trên thực tế, sự hiếm hoi này lại đến từ đòi hỏi và độ khó của nó. Nói thẳng, không phải dàn nhạc giao hưởng quốc gia nào cũng có thể trình diễn tác phẩm của Mahler, bởi để biến những nốt nhạc trên tổng phổ của ông thành âm thanh hòa lên trong khán phòng, đó là một thách thức.

Năm 2008, Dàn nhạc Giao hưởng Quốc gia Việt Nam (VNSO) đã trình diễn Bản giao hưởng số 3 của Mahler, với sự hỗ trợ rất nhiều của các đồng nghiệp Na Uy. Solist khi ấy cũng là một giọng ca Na Uy.

Việc "Số 3 của Mahler" vang lên ở Hà Nội ngày tháng đó như một quả bom trong làng âm nhạc. Từng có vài ý kiến ngờ vực lúc đó, khi thông tin VNSO sẽ chơi Bản giao hưởng số 3 của Mahler. Tác phẩm của Mahler rất khó chơi và đòi hỏi lượng nghệ sĩ đông đảo, yêu cầu hậu cần hùng hậu.

Và, năm 2008, số 3 đó đã được hoàn tất trong sự thán phục của khán giả dành cho hơn 150 nghệ sĩ (bao gồm cả nhạc công và hợp xướng). Thành công ấy là dấu mốc khẳng định nỗ lực thực hiện biểu diễn chuỗi tác phẩm của Mahler mà VNSO cùng nhạc trưởng Honna Tetsuji theo đuổi từ năm 2006.

16 năm trước, nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long, Bản giao hưởng số 8 của Mahler cũng đã vang lên với nỗ lực tuyệt đỉnh của VNSO. Mời thêm nghệ sĩ nước ngoài, huy động nghệ sĩ cả nước, dầm mình trong các buổi tập ở nhà thi đấu Trịnh Hoài Đức trong thời tiết nóng ẩm, hơn 700 nghệ sĩ cuối cùng đã cùng đứng trên sân khấu trong hạnh phúc và tự hào không tả xiết.

Có cái tên "Giao hưởng ngàn người", bản số 8 này đúng tinh thần của con số 1.000 ấy, yêu cầu phải tập hợp đủ nhân sự nghệ sĩ ở cùng tầm đẳng cấp mới có thể biểu hiện ra bằng giai điệu, hòa thanh và tiết tấu.

Bản giao hưởng số 3 của Mahler đã khiến nhiều khán giả phải nổi da gà đúng vào thời khắc chuyển giao năm cũ - năm mới; nhiệm kỳ cũ - nhiệm kỳ mới và trước ngưỡng cửa của một kỷ nguyên mới. Với quân số chủ đạo vẫn là của VNSO, được tăng cường thêm từ Nhà hát Giao hưởng và Nhạc vũ kịch TP Hồ Chí Minh (HBSO) cùng một số bè bạn từ Đức, Nhật, lần này Mahler số 3 tại Việt Nam đã rất khác so với 20 mùa xuân trước.

Nếu như cách đây 20 năm, "binh lực chủ đạo" đa số là các nghệ sĩ nước ngoài, có trình độ chuyên môn vượt trội nghệ sĩ Việt Nam thì ở lần trình diễn đón mùa xuân năm Ngọ này, đa số là những nghệ sĩ Việt Nam trẻ trung. Tổng số lượng nghệ sĩ nước ngoài cùng tham gia chỉ còn dưới 10 người và điều đó cho thấy âm nhạc hàn lâm Việt Nam đã có những bước tiến vượt bậc trong 20 năm qua.

Trong một bức ảnh kỷ niệm được chia sẻ lại bởi một nghệ sĩ lớn tuổi của VNSO, hồi 2008, trong dàn hợp xướng thiếu nhi, có nhiều "em bé" là con, cháu của các nghệ sĩ VNSO ngày ấy và hôm nay, họ đã chững chạc thay thế chính cha, chú mình, vững vàng trên sân khấu.

Trước một trong những tác phẩm thuộc diện khó chơi nhất do tiết tấu phức tạp, sắc thái phức tạp, nhịp độ phức tạp, kỹ thuật đòi hỏi tinh tế... mà rất nhiều dàn nhạc đã phải lắc đầu "chưa dám chơi", VNSO đã thực sự dũng cảm trong giấc mơ chinh phục điều vĩ đại.

Giấc mơ ấy không chỉ là mộng tưởng hão huyền, mà nó chính là nỗ lực, là mồ hôi, là sự kế tục phát triển của cả một nền âm nhạc mà 20 mùa xuân đợi chờ vừa rồi chính là 20 mùa xuân của nhiều thế hệ nhạc công.

Hà Quang Minh