229 trường học vùng biên: Điểm sáng văn hóa, giữ vững chủ quyền Tổ quốc

Phóng viên: Thưa ông, kết quả tổng thể việc triển khai xây dựng 248 trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới đến thời điểm hiện nay ra sao? 

Ông Phạm Văn Sinh: Qua rà soát thực tế nhu cầu tại các địa phương, tổng số trường trong danh mục đầu tư được xác định là 229 trường tại 229 xã thuộc 21 tỉnh, thành phố (do một số xã/phường có điều kiện địa lý thuận lợi không có nhu cầu đầu tư, điển hình như tỉnh Đồng Nai có 8 xã biên giới không triển khai). 

Giai đoạn 1, toàn quốc đã khởi công xây dựng 108 trường tại 108 xã biên giới thuộc 19 tỉnh, thành phố; vượt mục tiêu thí điểm 100 trường. Trong đó, có 99 trường sử dụng ngân sách Trung ương và 9 trường sử dụng ngân sách địa phương và nguồn vốn huy động khác.

Đến ngày 31/10/2026, tại 19 tỉnh, thành phố, có 44/108 trường tại 15 tỉnh, thành phố đã hoàn thành 100% hạng mục, hoạt động đầy đủ công năng phục vụ năm học 2026 - 2027; có 64/108 trường tại 16 tỉnh, thành phố chưa hoàn thành 100% hạng mục, hiện đang vừa tổ chức dạy học, nuôi dưỡng học sinh vừa thi công nốt những hạng mục công trình phụ trợ. Các trường hiện đạt tiến độ từ 80-99,6%, cam kết hoàn thành toàn bộ công trình trước ngày 31/11/2026 theo đúng chỉ đạo của Phó Thủ tướng Chính phủ - Trưởng Ban Chỉ đạo xây trường học cho các xã biên giới. 

Đến hết tháng 10/2026, có 44/108 trường tại 15 tỉnh, thành phố đã hoàn thành 100% hạng mục, hoạt động đầy đủ công năng phục vụ năm học 2026 - 2027. Ảnh: Tào Đạt, Thanh Hải

Với giai đoạn 2: Tại 17 tỉnh, thành phố đã khởi công xây dựng 121 trường vào ngày 19/3/2026, hiện đang triển khai các công việc chuẩn bị đầu tư và thi công. Đến ngày 31/10/2026, có 89/121 trường (73,55%) đã triển khai thi công, trong đó tập trung triển khai các công việc san lấp mặt bằng và thi công móng (phần ngầm).

Phóng viên: Bên cạnh những kết quả đạt được, đâu là những khó khăn, vướng mắc đang ảnh hưởng đến tiến độ, chất lượng xây dựng và việc đưa các trường vào vận hành?

Ông Phạm Văn Sinh: Qua triển khai thực tế, có một số khó khăn cơ bản mà các đơn vị gặp phải như sau:

Đầu tiên là điều kiện thi công phức tạp. Có những nơi địa hình chia cắt, xa trung tâm, địa chất biến phức tạp (nền đá gốc, túi bùn, hang karst gây sụt lún, trượt lở mái taluy điển hình như tại Dào San - Lai Châu); chịu ảnh hưởng nặng nề bởi thiên tai bão, lũ. 

Tiếp đến là khan hiếm nguồn lực tại chỗ, cụ thể là tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng nhân công xây dựng (nhất là thợ có tay nghề) và nguồn vật liệu thông thường tại địa bàn các xã biên giới. 

Giá vật tư, nhân công biến động tăng cao khiến tổng mức đầu tư phê duyệt thực tế vượt nhiều so với khái toán ban đầu, gây áp lực về cân đối vốn và ảnh hưởng tâm lý nhà thầu. 

Một khó khăn nữa là giải phóng mặt bằng phức tạp. Diện tích thu hồi lớn (trung bình 5 - 10 ha/trường), liên quan nhiều loại đất (đất ở, đất rừng, đất nông nghiệp, đất quốc phòng) trong khi ngân sách địa phương dành cho công tác này còn hạn hẹp. 

Đến hết tháng 10/2026, có 89/121 trường giai đoạn 2 (73,55%) đã triển khai thi công. Ảnh: Phạm Tiến, Trọng Bảo

Phóng viên: Trong thực tế, có địa phương triển khai 1 đến 2 trường, nhưng cũng có địa phương phải đồng thời triển khai 7-8 trường. Sự khác biệt về khối lượng công việc, năng lực quản lý dự án, khả năng huy động nhà thầu, nhân công và cung ứng vật liệu đặt ra những thách thức như thế nào, thưa ông?

Ông Phạm Văn Sinh: Tại các địa phương, số lượng công trình phân bố không đồng đều do độ dài đường biên và số xã biên giới khác nhau.

 Ở giai đoạn 1, một số tỉnh chỉ triển khai đầu tư xây dựng 1 - 2 trường (như Hà Tĩnh: 2 trường, Lâm Đồng: 2 trường); trong khi đó nhiều tỉnh phải triển khai khối lượng rất lớn như Sơn La (13 trường), Cao Bằng (11 trường), Nghệ An (10 trường), Điện Biên (10 trường). Do vậy, đã có một số thách thức đặt ra. Đó là:

Quá tải năng lực quản lý dự án. Các ban quản lý dự án, chủ đầu tư phải lập hồ sơ, thẩm định, phê duyệt và giám sát thi công đồng loạt nhiều dự án quy mô lớn (mỗi trường từ 5 - 10 ha, quy mô khoảng 30 lớp, tương ứng khoảng 1.000 học sinh) trong thời gian rất gấp (chưa đầy 1 năm). 

Khan hiếm nguồn vật liệu và nhân lực. Ở những tỉnh triển khai từ 6 đến 13 trường, nhu cầu vật liệu (đá, cát, xi măng, sắt thép) và nhân công tăng đột biến trên cùng một dải biên giới, dẫn đến tình trạng khan hiếm cục bộ, đẩy giá thành lên cao, nhiều nhà thầu địa phương không đủ năng lực huy động. 

Các tỉnh có số lượng lớn công trình đã chủ động phân chia công tác quản lý đầu tư cho nhiều đơn vị, trong đó có giao Công an tỉnh làm chủ đầu tư (như Lạng Sơn, Lai Châu, Sơn La), cũng như huy động các doanh nghiệp Quân đội (Binh đoàn 11, Binh đoàn 12, Tổng công ty 319, Công ty Lũng Lô...) trực tiếp thi công để giải quyết nút thắt về tiến độ và nguồn lực triển khai thực hiện. 

Phóng viên: Bộ đã tổng hợp, đánh giá những khó khăn này ra sao? Những vướng mắc nào cần sự phối hợp, hỗ trợ từ các bộ, ngành trung ương để có thể tháo gỡ kịp thời, thưa ông?

Ông Phạm Văn Sinh: Để đôn đốc, kiểm tra tình hình triển khai thi công và có giải pháp tháo gỡ khó khăn cho các địa phương, năm 2025, Bộ GD-ĐT đã thành lập các đoàn công tác liên ngành tiến hành khảo sát, kiểm tra thực tế tại 7/22 tỉnh và năm 2026 tiếp tục khảo sát, kiểm tra tại Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Đắk Lắk.

Tình hình cho thấy, khó khăn lớn nhất là cung đường vận chuyển vật liệu hiểm trở, độ dốc lớn, thời tiết mưa bão gây chia cắt giao thông kéo dài; nền móng nhiều đá gốc hoặc hang karst, sạt lở ta luy buộc phải điều chỉnh biện pháp thi công. 

Bộ Quốc phòng và Bộ Công an đóng vai trò là lực lượng tích cực, chi viện cán bộ, chiến sĩ hỗ trợ nhân công, bảo đảm an ninh công trường. Công an các tỉnh đã trực tiếp làm chủ đầu tư 27 công trình tại những địa bàn khó khăn, hiểm trở nhất, như Lạng Sơn, Lai Châu, Sơn La.

Bộ Tài chính đã kịp thời tổng hợp, cân đối, trình Thủ tướng Chính phủ bố trí vốn đầy đủ, kịp thời cho các địa phương, đồng thời hướng dẫn linh hoạt thủ tục phê duyệt dự án đầu tư, lựa chọn nhà thầu theo cơ chế đặc thù. 

Bộ Xây dựng nghiên cứu và ban hành các bộ thiết kế mẫu công trình trường học chuẩn theo hướng “mở”, linh hoạt, phù hợp văn hóa bản địa và địa hình vùng miền; ban hành hướng dẫn cơ chế cập nhật, điều chỉnh quy hoạch xây dựng theo quy trình rút gọn. 

Bộ Nông nghiệp và Môi trường có hướng dẫn tháo gỡ vướng mắc về quy hoạch sử dụng đất, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, thủ tục cấp phép khai thác mỏ vật liệu xây dựng thông thường phục vụ trực tiếp cho các công trình. 

Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã xây dựng và trình Chính phủ ban hành Nghị định số 272/2025/NĐ-CP và các quyết định phân định các xã, thôn khu vực I, II, III thuộc vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2026 - 2030, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ để áp dụng chính sách hỗ trợ học sinh nội trú, bán trú.

Phóng viên: Qua thực tiễn triển khai giai đoạn 1, Bộ đã rút ra những bài học kinh nghiệm quan trọng nào để tổ chức thực hiện hiệu quả hơn trong giai đoạn 2?

Ông Phạm Văn Sinh: Bài học đầu tiên là phát huy tối đa nguyên tắc “6 rõ: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả” và nâng cao trách nhiệm người đứng đầu cấp ủy, chính quyền địa phương ngay từ ngày đầu. 

Khảo sát kỹ lưỡng và chọn lựa địa điểm, mặt bằng hợp lý ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư; phương án thiết kế phải linh hoạt, thích ứng điều kiện địa hình, địa chất để hạn chế tối đa khối lượng san lấp, kè chắn và phát sinh chi phí. 

Lựa chọn chủ đầu tư và nhà thầu có đủ năng lực thi công; tích cực phát huy vai trò thi công, quản lý dự án của các đơn vị thuộc lực lượng Quân đội, Công an tại những địa bàn hiểm trở, khó khăn nhất. 

Một điều quan trọng nữa là tận dụng tối đa và triệt để cơ chế, chính sách đặc thù theo Nghị quyết số 298/NQ-CP; bảo đảm phân bổ vốn kịp thời, giám sát kiểm tra chặt chẽ trước - trong - sau thi công.

Phóng viên: Trong thời gian tới, Bộ có những cơ chế theo dõi, cảnh báo và chuẩn bị nào để giải quyết một số bất cập của giai đoạn vừa qua?

Ông Phạm Văn Sinh: Về cơ chế giám sát, phát huy vai trò thường trực của Ban Chỉ đạo liên ngành xây dựng trường học cho các xã biên giới do Phó Thủ tướng Chính phủ là Trưởng ban, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT là Phó Trưởng ban. Áp dụng chế độ báo cáo định kỳ hàng tuần, đột xuất và giám sát trực tiếp tại hiện trường. 

Chuyển đổi phương thức theo dõi: Chuyển trọng tâm từ việc chỉ theo dõi tiến độ thi công sang kiểm soát toàn diện quy trình, gồm: Chuẩn bị đầu tư => Xây dựng  => Nghiệm thu =>  Bàn giao => Khai giảng => Vận hành thực tế.

Bộ cũng xem xét các giải pháp cải tiến kỹ thuật cho giai đoạn 2. Đối với các dự án giai đoạn 2 (121 trường), đặc biệt là 35 trường đang thi công và các trường chuẩn bị thi công xây dựng tại địa hình hiểm trở, Bộ GD-ĐT định hướng áp dụng giải pháp công nghệ mới: thí điểm phương pháp thi công lắp ghép, cấu kiện bê tông cốt thép đúc sẵn thay vì đổ tại chỗ để rút ngắn thời gian và giảm phụ thuộc thời tiết. 

Bên cạnh đó, sẽ yêu cầu nhà thầu tập trung phương tiện, tăng ca kíp, bù tiến độ; kiên quyết thay thế nhà thầu yếu kém, thi công cầm chừng. 

Gắn trách nhiệm hoàn thành dự án với trách nhiệm chính trị của người đứng đầu cấp ủy, chính quyền địa phương và chủ đầu tư theo đúng nguyên tắc “6 rõ”.

Phóng viên: Hoàn thành công trình xây dựng mới là một phần của nhiệm vụ. Để trường hoạt động hiệu quả, còn cần đủ giáo viên, nhân viên, trang thiết bị, kinh phí và các điều kiện tổ chức dạy học, ăn ở, chăm sóc, nuôi dưỡng học sinh. Bộ có phương án cụ thể như thế nào để bảo đảm các điều kiện này?

Ông Phạm Văn Sinh: Bộ GD-ĐT đã chủ trì, trình Chính phủ ban hành Nghị định số 339/2025/NĐ-CP (chính sách hỗ trợ bữa ăn trưa cho học sinh) và Nghị định số 188/2026/NĐ-CP (chính sách cho học sinh trường phổ thông nội trú); đồng thời ban hành Thông tư số 12/2026/TT-BGDĐT về Quy chế tổ chức và hoạt động của trường phổ thông nội trú. 

Về đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý, Bộ GD-ĐT đã phối hợp Bộ Nội vụ hướng dẫn các địa phương rà soát biên chế, điều động, bố trí 6.500 giáo viên và 783 nhân viên cho 108 trường giai đoạn 1. Tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách đặc thù nhằm thu hút, giữ chân nhà giáo công tác lâu dài tại xã biên giới, như: phụ cấp ưu đãi đặc thù, nhà công vụ, luân chuyển hợp lý. 

Giai đoạn 1 đã hoàn thành xây mới 1.184 phòng ở công vụ giáo viên, 8.042 phòng ở nội trú học sinh; 102/108 trường trang bị đầy đủ bếp ăn đồng bộ; 99/108 trường có đầy đủ thiết bị nội trú, bảo đảm đời sống học tập và sinh hoạt của thầy và trò. 

Giai đoạn 1 đã hoàn thành xây mới 1.184 phòng ở công vụ giáo viên, 8.042 phòng ở nội trú học sinh. Ảnh: Ngọc Thu, Tào Đạt

Phóng viên: Trong thời gian tới, Bộ xác định những nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm nào để vừa hoàn thành các mốc tiến độ Chính phủ giao, vừa bảo đảm chất lượng công trình và hiệu quả giáo dục lâu dài cho học sinh vùng biên giới?

Ông Phạm Văn Sinh: Đối với những trường triển khai giai đoạn 1: Tập trung tối đa nhân lực, phương tiện hoàn thành 100% các hạng mục còn lại của 64 trường trong quý IV/2026, bàn giao và đưa vào sử dụng an toàn, hiệu quả. 

Triển khai hiệu quả giai đoạn 2 (121 trường): Rà soát kỹ danh mục, địa điểm quy hoạch, tối ưu hóa thiết kế mở theo hướng bền vững, tiết kiệm. Tiếp tục áp dụng triệt để cơ chế, chính sách đặc thù tại Nghị quyết số 298/NQ-CP. Nghiên cứu, triển khai phương thức thi công lắp ghép đối với vùng địa chất phức tạp, tiếp tục phát huy sức mạnh hỗ trợ của lực lượng Quân đội và Công an. 

Triển khai đồng bộ các điều kiện vận hành trường sau đầu tư; triển khai hiệu quả phong trào kết nghĩa “Cả nước vì học sinh biên giới thân yêu”; chú trọng bồi dưỡng giáo viên tiếng dân tộc thiểu số, tiếng nước láng giềng để biến mỗi ngôi trường biên giới thành điểm sáng văn hóa, góp phần giữ vững an ninh, chủ quyền biên cương của Tổ quốc. 

Xin trân trọng cảm ơn ông!