5 cuốn sách mở ra thế giới tự nhiên kỳ thú

Côn trùng thường chỉ được nhắc đến như những sinh vật nhỏ bé, đôi khi gây phiền toái, nhưng dưới góc nhìn của các nhà khoa học và các tác giả viết về lịch sử tự nhiên, chúng lại mở ra cả một thế giới đầy bất ngờ.

Dưới đây là 5 đầu sách nổi bật được Wall Street Journal giới thiệu cho những ai muốn khám phá thế giới nhỏ bé nhưng kỳ thú này.

Hành trình vào thế giới loài kiến (1994)

Các nhà khoa học ước tính có khoảng 20 triệu tỷ con kiến đang sinh sống trên khắp hành tinh, thế nhưng những cộng đồng tí hon này lại hầu như vô hình trước mắt phần lớn mọi người.

Trong cuốn Hành trình vào thế giới loài kiến (Journey to the Ants), hai nhà côn trùng học Bert Hölldobler và Edward O. Wilson hé lộ những thế giới siêu nhỏ này, được đúc kết từ nhiều năm nghiên cứu về đời sống xã hội của loài kiến.

Quyển Hành trình vào thế giới loài kiến của hai nhà côn trùng học Bert Hölldobler và Edward O. Wilson. Ảnh: Harvard University Press.

Tác giả mô tả những cuộc chiến lãnh thổ khốc liệt giữa các đàn kiến, cũng như các trận chiến chống lại những kẻ săn mồi xâm nhập. "Nếu kiến sở hữu vũ khí hạt nhân, có lẽ chúng sẽ hủy diệt cả thế giới chỉ trong một tuần", tác giả viết.

Nhiều thập kỷ nghiên cứu về kiến đã đưa Edward O. Wilson trở thành một trong những nhà khoa học có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực bảo tồn thiên nhiên cho đến khi ông qua đời vào năm 2021.

Trong cuốn sách này, mối quan tâm của ông tập trung vào đối tượng nghiên cứu ban đầu và một nhận định làm nên cốt lõi của tác phẩm: không thể hiểu loài kiến nếu chỉ quan sát từng cá thể riêng lẻ; chúng chỉ thực sự được lý giải khi được xem là những thành phần của một "siêu cơ thể" vận hành như một sinh vật thống nhất.

Như hai tác giả kết luận: "Một con kiến đơn lẻ chẳng nói lên điều gì; xét cho cùng, nó gần như không phải là một con kiến".

Nọc độc của tự nhiên (2016)

Để viết cuốn Nọc độc của tự nhiên (The Sting of the Wild), nhà côn trùng học Justin O. Schmidt đã để gần 100 loài côn trùng đốt mình hết lần này đến lần khác.

Ông Schmidt là nhà nghiên cứu chuyên về cách tự vệ của côn trùng. Ông đã xây dựng thang đo mức độ đau do côn trùng đốt, xếp hạng từ 0 (hầu như không gây đau) đến 4 (đau đớn tột cùng). Ông kể lại từng lần bị đốt đau đớn bằng cách dùng từ ngữ như một chuyên gia nếm rượu vang.

Tác giả Justin O. Schmidt đã để côn trùng đốt để viết cuốn Nọc độc của tự nhiên. Ảnh: Chemistry World.

Theo đó, vết đốt của ong mật phương Tây, được chấm 2 điểm, giống như "một đầu que diêm đang cháy áp lên cánh tay", còn vết đốt của kiến đạn - ở mức 4 điểm - thì cho cảm giác như đang đi trên than hồng "với một chiếc đinh dài 7,5 cm cắm vào gót chân".

Xen giữa những câu chuyện về việc bị côn trùng đốt, ông Schmidt giải thích cách nọc độc và ngòi đốt đã góp phần thúc đẩy sự tiến hóa của các loài côn trùng sống theo bầy đàn.

Trải qua hàng triệu năm, những bộ phận từng dùng để đẻ trứng đã dần đổi thành vũ khí chứa nọc độc để ong và kiến dùng bảo vệ tổ và thức ăn khỏi kẻ thù.

Tiếng vo ve (2018)

Có khoảng 4.000 loài ong bản địa ở Mỹ và 20.000 loài trên thế giới. Trong cuốn Tiếng vo ve (Buzz), nhà sinh học Thor Hanson hướng sự chú ý của độc giả vượt ra ngoài loài ong mật quen thuộc, mà ông ví là "gà công nghiệp của thế giới loài ong", để khám phá vẻ đẹp và sự đa dạng của vô số loại ong ít được biết đến.

Tác giả lần theo hành trình tiến hóa của loài ong từ những tổ tiên là ong bắp cày ăn thịt trở thành những "chuyên gia thụ phấn" cần mẫn như ngày nay. Xen kẽ trong cuốn sách là những ghi chép sinh động từ thực địa: từ việc quan sát loài ong kiềm bay lơ lửng trên các vùng đất ngập mặn đến các loài ong đào đất xây những chiếc tổ bám trên vách đá.

Tác giả Thor Hanson ca ngợi loài ông vì vai trò trong hệ sinh thái và tình cảm với con người. Ảnh: Popular Science.

Để minh họa tầm quan trọng của ong đối với nguồn cung thực phẩm, tác giả Hanson đã phân tích một chiếc bánh burger. Ông chỉ ra rằng các nguyên liệu như xà lách, hành tây, thậm chí cả thịt bò (bò ăn cỏ do ong thụ phấn) đều phụ thuộc vào loài ong. Cuối cùng, chỉ còn lại vỏ bánh là không liên quan đến hoạt động thụ phấn của ong.

Theo Hanson, giá trị của loài ong nằm ở những gì chúng làm cho hệ sinh thái và con người, cũng như tình cảm mà chúng mang lại. "Không có nhóm côn trùng nào sống gần gũi với chúng ta đến vậy... và không có loài nào được kính trọng hơn thế", ông viết.

Ngôn Ngữ Của Loài Bướm (2020)

Tác giả Wendy Williams kể lại lần đầu bắt gặp một con bướm morpho xanh ở Costa Rica: "Tôi lập tức cảm thấy một niềm phấn khích thuần khiết dâng trào, rồi đến sự sung sướng xen lẫn háo hức khó tả".

Cuốn Ngôn ngữ của loài bướm (The Language of Butterflies) vừa là lời ca ngợi loài côn trùng sặc sỡ này vừa là lời tri ân tới các nhà khoa học và những người say mê nghiên cứu chúng. Ảnh: Chicago Review of Books.

Theo bà Williams, màu sắc của bướm chính là một ngôn ngữ được tạo nên qua quá trình tiến hóa. Ánh xanh óng ánh của bướm morpho khiến kẻ săn mồi bị rối mắt, còn đôi cánh màu cam - đen nổi bật của bướm vua gửi đi lời cảnh báo tới các loài săn mồi rằng chúng có độc. Bà viết: "Nếu trốn không được, hãy cứ phô trương ra".

Thế giới côn trùng của J. Henri Fabre (1991)

Trong nhiều năm, Jean-Henri Fabre (1823–1915) - nhà tự nhiên học tự học nổi tiếng của Pháp - luôn mơ ước sở hữu một mảnh đất để nghiên cứu côn trùng.

Khi cuối cùng mua được vài mẫu đất ở vùng Provence, miền Nam nước Pháp, ông phát hiện nơi đó không phải đồng cỏ yên bình như tưởng tượng mà là một thế giới đầy rẫy những cuộc săn mồi và sự thờ ơ khắc nghiệt của tự nhiên.

Thế giới côn trùng của J. Henri Fabre (The Insect World of J. Henri Fabre) tập hợp nhiều khám phá quan trọng của nhà tự nhiên học này. Ảnh: Amazon.

Sinh vật khiến ông Fabre kinh ngạc nhất là bọ ngựa cái - loài ông mô tả là mang cái tên đầy vẻ đạo hạnh nhưng lại nổi tiếng vì bản năng săn mồi dữ dội, thậm chí ăn thịt cả bạn tình của mình.

Ông viết: "Vẻ ngoài của nó chỉ là chiếc mặt nạ che giấu tính cách độc ác; đôi tay chắp như đang cầu nguyện thực chất là những vũ khí giết chóc".

Những quan sát của Fabre đã phát hiện nhiều tập tính côn trùng mà các nhà tự nhiên học cùng thời chưa từng ghi nhận. Điều đó cũng lý giải vì sao ông luôn khẳng định phải quan sát côn trùng khi chúng còn sống trong môi trường tự nhiên, thay vì chỉ nghiên cứu các mẫu vật đã chết.

Ông từng trách những người cùng thời: "Các ông mổ xẻ con vật, còn tôi nghiên cứu nó khi còn sống. Các ông làm việc trong phòng tra tấn và phòng giải phẫu, còn tôi quan sát chúng dưới bầu trời xanh".