5 vấn đề then chốt quyết định thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: THX/TTXVN

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington và Tehran đang tiến gần tới một thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột tại Trung Đông. Tuy nhiên, đến nay hai bên vẫn chưa công bố nội dung đầy đủ của văn kiện và nhiều vấn đề cốt lõi vẫn còn khác biệt lớn.

Theo các quan chức Mỹ và Iran, 5 nội dung quan trọng nhất hiện nay gồm chương trình hạt nhân Iran, quyền kiểm soát eo biển Hormuz, tài sản bị phong tỏa của Tehran, các lực lượng đồng minh trong khu vực và kho tên lửa của Iran.

1. Chương trình hạt nhân Iran

Theo báo The New York Times, một trong những vấn đề lớn nhất là tương lai chương trình hạt nhân của Tehran. Mỹ và Israel lâu nay yêu cầu Iran từ bỏ kho uranium làm giàu cấp độ cao vì lo ngại có thể được sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, Iran vẫn phản đối yêu cầu này.

Theo Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA), Iran hiện sở hữu khoảng 440 kg uranium làm giàu tới mức 60%, cùng khoảng 11 tấn uranium được làm giàu ở nhiều cấp độ khác nhau.

Một quan chức Mỹ cho biết Washington và Tehran đã đạt đồng thuận về nguyên tắc đối với việc Iran xử lý kho urani làm giàu cấp độ cao, song cơ chế cụ thể vẫn đang được thương lượng. Mỹ cũng cho biết vấn đề Iran tiếp tục làm giàu uranium trong tương lai sẽ được bàn tiếp ở các vòng đàm phán sau.

Trong khi đó, ba quan chức Iran nói với báo New York Times rằng chưa có thỏa thuận cuối cùng nào liên quan tới kho dự trữ hạt nhân và mọi vấn đề hạt nhân sẽ tiếp tục được đàm phán trong vòng 30 - 60 ngày tới.

2. Eo biển Hormuz và các biện pháp phong tỏa

Eo biển Hormuz - tuyến vận tải huyết mạch của dầu mỏ và khí đốt toàn cầu - cũng là một trọng tâm của các cuộc thương lượng.

Sau khi xung đột bùng phát hồi cuối tháng 2, Iran đã làm gián đoạn hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz, khiến giá năng lượng toàn cầu tăng mạnh. Đáp lại, Mỹ triển khai phong tỏa hải quân đối với các cảng và tàu liên quan tới Iran.

Hiện Tehran muốn khẳng định quyền kiểm soát eo biển này thông qua việc áp dụng các khoản phí đối với tàu thuyền qua lại. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng việc thu phí lưu thông tại tuyến hàng hải quốc tế có thể vi phạm luật pháp quốc tế.

Các quan chức Iran cho biết, theo đề xuất hiện nay, Tehran sẽ cho phép tàu bè đi qua eo biển Hormuz mà chưa áp dụng thu phí, đổi lại Mỹ phải dỡ bỏ phong tỏa hàng hải.

Tổng thống Trump phát tín hiệu Washington có thể xem xét chấm dứt phong tỏa, song khẳng định các biện pháp hiện tại sẽ tiếp tục duy trì cho tới khi đạt được thỏa thuận cuối cùng.

3. Tài sản bị phong tỏa

Iran muốn thu hồi các tài sản bị phong tỏa trong các tài khoản ở nước ngoài do các lệnh trừng phạt quốc tế kéo dài nhiều năm. Theo phía Iran, thỏa thuận được đề xuất có thể giúp Tehran giải phóng khoảng 25 tỷ USD tài sản.

Tuy nhiên, một quan chức Mỹ cho biết ở giai đoạn hiện tại, Washington chưa đề xuất dỡ bỏ phong tỏa đối với bất kỳ tài sản nào của Iran. Dù vậy, Mỹ khẳng định sẵn sàng bắt đầu tiến trình này nếu Iran thực hiện các cam kết liên quan đến chương trình hạt nhân. Quan chức này không nêu rõ những tài sản nào hoặc số tiền cụ thể có thể được giải phóng.

Tổng thống Donald Trump trong những tuần gần đây tiếp tục chỉ trích cựu Tổng thống Barack Obama vì quyết định giải phóng 1,7 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran năm 2015 theo thỏa thuận hạt nhân mà chính quyền Obama từng ký kết. Ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận đó vào năm 2018.

4. Các lực lượng đồng minh của Iran trong khu vực

Iran hậu thuẫn nhiều lực lượng vũ trang tại Trung Đông, trong đó mạnh nhất là Hezbollah ở Liban. Dù Liban đã đạt được lệnh ngừng bắn, Israel và Hezbollah vẫn tiếp tục giao tranh trong những tuần gần đây.

Một trong những câu hỏi lớn là liệu thỏa thuận mới có thể chấm dứt các cuộc đụng độ hiện nay hay không. Một vấn đề khác là Iran có chấp nhận kiềm chế các lực lượng đồng minh trong khu vực hay không.

Phía Iran cho biết theo đề xuất hiện tại, giao tranh sẽ chấm dứt trên mọi mặt trận, bao gồm cả Liban.

Trong khi đó, phía Mỹ chưa đề cập Hezbollah hay các lực lượng đồng minh của Iran như một phần chính thức trong thỏa thuận.

Dù vậy, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho biết ông đã điện đàm với Tổng thống Trump và được khẳng định rằng Israel vẫn có quyền tự vệ trước các mối đe dọa “trên mọi mặt trận, bao gồm cả Liban”.

5. Kho tên lửa của Iran

Kho tên lửa đạn đạo của Iran từ lâu là mối quan ngại lớn đối với Israel và các quốc gia Arab Vùng Vịnh đồng minh của Mỹ, bởi các nước này đều nằm trong tầm bắn của Tehran.

Ở giai đoạn đầu của xung đột, chính quyền Tổng thống Trump từng tuyên bố Iran phải từ bỏ tên lửa hoặc hạn chế tầm bắn. Tuy nhiên, theo một quan chức Mỹ, dự thảo thỏa thuận hiện nay không đề cập đến kho tên lửa của Iran.

Giới lãnh đạo Israel được cho là sẽ thất vọng nếu bất kỳ thỏa thuận nào không bao gồm vấn đề tên lửa. Thủ tướng Netanyahu khẳng định ông và Tổng thống Trump vẫn thống nhất mục tiêu ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng dự thảo hiện tại có thể chưa đáp ứng được kỳ vọng của Israel.

Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng bất đồng chưa được giải quyết về tên lửa có thể trở thành mầm mống cho một cuộc xung đột mới trong tương lai, đặc biệt nếu Israel quyết định tự mình hành động nhằm phá hủy năng lực tên lửa của Iran.