527 năm Cao Bằng - Khơi thông mạch nguồn lịch sử, kiến tạo tương lai

Cao Bằng vùng đất được tôi luyện trong lịch sử

Năm 1499 được lấy là mốc thời gian thành lập tỉnh Cao Bằng.

Trước khi trở thành trấn Cao Bằng năm 1499, vùng đất này đã được sử sách ghi chép từ sớm. Dư địa chí của Nguyễn Trãi năm 1435 xác định Cao Bằng là vùng ngoại địa của bộ Vũ Định, một vùng “phên dậu” ở phía Bắc. Năm 1466, Cao Bằng là phủ Bắc Bình thuộc Thừa tuyên Thái Nguyên. Đến năm 1499, nhà Lê tách lập trấn Cao Bằng, gồm phủ Cao Bình và các châu Thái Nguyên, Lộng Nguyên, Thượng Lang, Hạ Lang, trấn lỵ đặt tại Hòa An.

Mốc năm 1499 vì thế không đơn thuần là một sự kiện hành chính. Nó phản ánh vị trí chiến lược của Cao Bằng trong lịch sử quản lý và bảo vệ lãnh thổ quốc gia. Năm 1677, nhà Lê đặt lại Cao Bằng thành trọng trấn. Đến năm 1831, dưới triều Minh Mạng, Cao Bằng chính thức trở thành một tỉnh. Qua những biến động của lịch sử, kể cả những lần điều chỉnh địa giới, vị trí địa - chính trị và truyền thống của vùng đất biên cương vẫn được nối dài.

Nhưng lịch sử Cao Bằng không chỉ được tạo nên bởi những quyết định của các triều đại. Đó trước hết là lịch sử của nhân dân. Các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao,... cùng cộng cư, lao động, dựng bản, giữ đất, tạo dựng truyền thống đoàn kết, yêu nước và ý chí bảo vệ quê hương. Núi non hiểm trở từng là thử thách, nhưng cũng tạo nên thế đứng đặc biệt của Cao Bằng trong lịch sử dựng nước và giữ nước.

Đặc biệt, Cao Bằng là một trong những cái nôi quan trọng của cách mạng Việt Nam. Năm 1941, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc, trực tiếp lãnh đạo cách mạng tại Pác Bó. Từ Cao Bằng, phong trào cách mạng được gây dựng, phát triển, tạo dựng những cơ sở quan trọng cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Bởi vậy, lịch sử Cao Bằng không chỉ là lịch sử của một địa phương, mà ở nhiều thời điểm đã hòa vào dòng chảy lớn của lịch sử cách mạng Việt Nam.

Từ “phên dậu” đến cửa ngõ phát triển

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XX, nhiệm kỳ 2025 - 2030, xác định ba chương trình trọng tâm và 2 nhiệm vụ đột phá để thúc đẩy tỉnh phát triển.

Nếu trong lịch sử, vị trí biên cương khiến Cao Bằng thường xuyên đối diện với nhiệm vụ bảo vệ từng tấc đất quê hương, thì trong thời đại phát triển và hội nhập, chính vị trí ấy đang mở ra những cơ hội mới. Biên giới hôm nay không chỉ là đường biên của chủ quyền quốc gia, mà còn là không gian hợp tác, giao thương, kết nối kinh tế và giao lưu văn hóa. Đó là sự thay đổi căn bản trong cách nhìn về lợi thế của Cao Bằng. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XX, nhiệm kỳ 2025 - 2030 xác định ba chương trình trọng tâm gồm phát triển du lịch bền vững, bảo vệ và khai thác hiệu quả kinh tế rừng, phát triển kinh tế cửa khẩu; đồng thời xác định phát triển kết cấu hạ tầng giao thông, đô thị và môi trường; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những hướng đột phá. Tỉnh đặt mục tiêu tăng trưởng GRDP bình quân 10%/năm trở lên, đến năm 2030 GRDP bình quân đạt 75 - 80 triệu đồng, kinh tế số đóng góp tối thiểu 20% GRDP. Những mục tiêu ấy cho thấy Cao Bằng đang đứng trước một yêu cầu mới: không chỉ giữ gìn những gì lịch sử trao lại, mà phải biến lợi thế thành động lực phát triển.

Đó là hành trình không dễ dàng. Quy mô nền kinh tế còn nhỏ, sức cạnh tranh và khả năng thu hút nguồn lực còn hạn chế; hạ tầng, môi trường đầu tư, năng lực doanh nghiệp, chất lượng nguồn nhân lực, tiến độ giải ngân và khả năng khai thác tương xứng tiềm năng du lịch, dịch vụ vẫn là những vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ. Cao Bằng không thể đánh đổi môi trường, cảnh quan, văn hóa và bản sắc để lấy tăng trưởng ngắn hạn. Một tỉnh miền núi, biên giới với hệ sinh thái đặc thù, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, những di sản cách mạng và kho tàng văn hóa phong phú càng phải lựa chọn con đường phát triển có trách nhiệm. Phát triển nhanh phải đi cùng bền vững. Khai thác tài nguyên phải đi cùng bảo vệ tài nguyên. Phát triển du lịch phải đi cùng gìn giữ văn hóa. Mở rộng kinh tế cửa khẩu phải đi cùng bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền biên giới. Chuyển đổi số phải cuối cùng trở về với mục tiêu phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt hơn.

Những năm qua, đặc biệt là năm 2026 cho thấy một chuyển động đáng chú ý trong cách Cao Bằng tổ chức thực hiện các mục tiêu phát triển: từ xác định hướng đi sang tập trung tháo gỡ điểm nghẽn và lượng hóa trách nhiệm thực hiện. Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Phan Thăng An nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo, điều hành. Những nhiệm vụ trọng tâm, đột phá phải rõ sản phẩm, tiến độ, trách nhiệm. Điều hành tăng trưởng phải lượng hóa theo từng ngành, lĩnh vực, sản phẩm và cá thể hóa trách nhiệm của từng cơ quan, địa phương... Tinh thần đó được cụ thể hóa trong điều hành của UBND tỉnh. Chủ tịch UBND tỉnh Lê Hải Hòa yêu cầu tập trung cao độ cho những nhiệm vụ có khả năng tạo tăng trưởng thực chất; rà soát từng chỉ tiêu, xác định rõ tiến độ, trách nhiệm và giải pháp; tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn về đầu tư công, giải phóng mặt bằng, vật liệu xây dựng; đẩy nhanh các dự án trọng điểm, nhất là các dự án cao tốc, bảo đảm giải ngân gắn với khối lượng, chất lượng và hiệu quả đầu tư...

Đây không chỉ là câu chuyện về phương pháp điều hành. Sâu xa hơn, đó là câu chuyện về năng lực biến chủ trương thành kết quả. Bởi tiềm năng chỉ thực sự trở thành lợi thế khi được chuyển hóa thành giá trị; nguồn lực chỉ thực sự tạo ra tăng trưởng khi được tổ chức sử dụng hiệu quả; và một chủ trương chỉ có ý nghĩa khi đi đến kết quả cụ thể trong đời sống nhân dân.

Những chuyển động kinh tế - xã hội trong năm 2026 cho thấy những động lực mới đang được hình thành. 9 tháng đầu năm 2026, kinh tế tiếp tục duy trì đà tăng trưởng, GRDP 9 tháng ước tăng 7,96%, trong đó công nghiệp - xây dựng tăng 14,49%, dịch vụ tăng 6,71%, nông, lâm nghiệp và thủy sản tăng 5,24%. Thu ngân sách nhà nước trên địa bàn ước đạt 3.019 tỷ đồng, bằng 86% dự toán HĐND tỉnh giao. Du lịch tiếp tục tăng trưởng, toàn tỉnh đón khoảng 2,61 triệu lượt khách, tăng 10,8%; tổng thu du lịch đạt trên 2.973 tỷ đồng, tăng 27% so với cùng kỳ. Các công trình, dự án trọng điểm tiếp tục được tập trung chỉ đạo; 11 trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới cơ bản bảo đảm yêu cầu đưa vào sử dụng.

Cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh tiếp tục được tập trung triển khai, đoạn Km0 - Km93+350 đạt 79,54% sản lượng thực hiện theo quy mô giai đoạn 1. Đây là những tín hiệu cho thấy hạ tầng kết nối, sản xuất, dịch vụ và du lịch đang tạo thêm những không gian phát triển mới cho tỉnh.

Nhưng nhìn vào những con số ấy không thể chỉ để thấy màu sáng. Tỉnh cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế: tăng trưởng giữa các ngành, lĩnh vực chưa đồng đều; ngành xây dựng chưa đạt yêu cầu theo kịch bản; một số sản phẩm khai khoáng, chế biến khoáng sản giảm; thu từ hoạt động xuất nhập khẩu giảm mạnh; tiến độ giải ngân đầu tư công còn thấp, một số dự án vướng thủ tục, giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu và năng lực tổ chức thi công. 

Cao Bằng có cảnh quan, di sản, văn hóa; nhưng du lịch phải tạo ra nhiều hơn những lượt khách. Cao Bằng có rừng và sản phẩm nông nghiệp đặc trưng; nhưng tài nguyên phải được nâng giá trị bằng chế biến, tiêu chuẩn, thị trường. Cao Bằng có cửa khẩu; nhưng lợi thế địa lý phải chuyển thành năng lực giao thương, logistics và kinh tế biên mậu. Cao Bằng có những dự án hạ tầng lớn; nhưng công trình chỉ thực sự phát huy giá trị khi kéo theo đầu tư, việc làm, dịch vụ và nâng cao đời sống người dân.

Lịch sử để đi tới tương lai

Cao Bằng hôm nay mang diện mạo mới, tiếp nối hành trình 527 năm xây dựng và phát triển của vùng đất biên cương.

Nhìn lại 527 năm, điều đáng tự hào không chỉ là Cao Bằng đã đi qua bao nhiêu biến thiên lịch sử, mà là sau mỗi thử thách, vùng đất này lại tìm thấy cách đứng dậy và bước tiếp. Từ một trấn nơi biên viễn, Cao Bằng trở thành tỉnh biên giới của một nước Việt Nam độc lập, thống nhất. Từ những con đường núi quanh co, những tuyến giao thông chiến lược đang từng bước mở rộng. Từ một vùng đất từng được nhìn chủ yếu dưới góc độ “phên dậu”, Cao Bằng hôm nay đang đứng trước cơ hội trở thành một không gian kết nối mới của vùng Đông Bắc. 

Từ xa xưa, các thế hệ cha ông bảo vệ vùng đất này bằng ý chí, sự đoàn kết và sự hy sinh. Hôm nay, trách nhiệm lại được đặt lên vai thế hệ hôm nay không chỉ là giữ từng tấc đất biên cương, mà còn phải giữ rừng, giữ nước, giữ văn hóa, giữ môi trường sống; tạo sinh kế tốt hơn cho người dân; xây dựng một nền kinh tế có sức cạnh tranh; đưa tri thức và công nghệ trở thành động lực mới.

Một Cao Bằng phát triển không chỉ được đo bằng GRDP, số lượng khách du lịch hay những kilomet đường mới. Thành quả cuối cùng phải được nhìn thấy trong đời sống nhân dân: người dân có việc làm và thu nhập tốt hơn; trẻ em vùng cao có điều kiện học tập tốt hơn; người dân được tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục thuận lợi hơn; bản sắc văn hóa được gìn giữ; môi trường sống được bảo vệ; vùng biên ngày càng vững mạnh.

Đó cũng là thước đo cuối cùng của mọi quyết sách. 527 năm là một chặng đường đủ dài để một vùng đất hiểu rõ giá trị của thời gian. Nhưng lịch sử không dừng lại ở con số ấy. Mỗi thế hệ hôm nay đang viết tiếp một trang mới của lịch sử quê hương. Trang viết ấy cần được tạo nên bằng trí tuệ, bản lĩnh, kỷ cương, khát vọng và trên hết là trách nhiệm với nhân dân, với quê hương và với tương lai.

Tinh thần kiên cường của vùng biên phải trở thành ý chí vượt khó trong phát triển. Truyền thống đoàn kết phải trở thành sức mạnh đồng thuận. Bản sắc văn hóa phải trở thành nguồn lực của du lịch bền vững và kinh tế xanh. Vị trí cửa ngõ biên giới phải trở thành lợi thế của kinh tế cửa khẩu và hội nhập. Những giá trị cách mạng phải tiếp tục được chuyển hóa thành trách nhiệm, khát vọng cống hiến của các thế hệ hôm nay. Từ năm 1499 đến năm 2026 là 527 năm, đây là một chặng đường dài nhìn lại để thêm tự hào và nhìn xa hơn để thêm trách nhiệm. Đó cũng là ý nghĩa sâu sắc nhất của một dấu mốc lịch sử, không phải để đứng lâu hơn trước quá khứ, mà để từ nền móng ấy bước vững vàng hơn vào tương lai.