54 giờ rời Facebook, TikTok và bài học từ cựu học sinh trường chuyên

Ngô Quốc Anh chia sẻ đề tài thực nghiệm “54 giờ không Facebook và TikTok”.

Bắt đầu từ một câu hỏi gần gũi

Trong bối cảnh Facebook và TikTok ngày càng trở thành một phần quen thuộc trong đời sống thanh thiếu niên, Ngô Quốc Anh - cựu học sinh Trường THPT chuyên Chu Văn An (Hà Nội) cùng nhóm nghiên cứu lựa chọn một cách tiếp cận khá trực diện: đề nghị người tham gia tạm ngưng sử dụng hai nền tảng này trong 54 giờ.

Đây không đơn thuần là thử thách “cai” mạng xã hội. Nhóm muốn tìm hiểu điều gì xảy ra với cảm xúc, thói quen và cách ứng phó của người trẻ khi tạm thời bước ra khỏi môi trường số quen thuộc. Ba vấn đề được tập trung quan sát là số người vi phạm cam kết, sự thay đổi về tâm trạng, cảm xúc và những cách thức người tham gia sử dụng để đối phó với thôi thúc muốn quay lại Facebook, TikTok.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của nhóm là không đặt vấn đề theo hướng mạng xã hội hoàn toàn tốt hay xấu. Câu hỏi được chuyển thành: Khi tạm thời bước ra khỏi Facebook và TikTok, thanh thiếu niên sẽ trải nghiệm sự thay đổi như thế nào về cảm xúc, thói quen và cách sử dụng thời gian?

Trước khi thực nghiệm, Quốc Anh và nhóm đưa ra giả thuyết rằng, việc tạm ngưng sử dụng hai nền tảng trong 54 giờ có thể tạo ra những thay đổi nhất định về trải nghiệm cảm xúc và hành vi.

Ban đầu, người tham gia có thể cảm thấy buồn chán, thiếu một hình thức giải trí quen thuộc hoặc xuất hiện thôi thúc kiểm tra điện thoại. Nhưng theo thời gian, họ có thể nhận ra rõ hơn những thói quen sử dụng mạng xã hội một cách vô thức và dành nhiều thời gian hơn cho hoạt động ngoại tuyến như đọc sách, đi bộ, giao tiếp trực tiếp hoặc học tập.

Cách đặt vấn đề này cho thấy, nhóm không hướng tới một kết luận đơn giản rằng cần loại bỏ mạng xã hội. Mục tiêu là tìm hiểu khả năng tự nhận thức, điều chỉnh thói quen và cân bằng thời gian của người trẻ trong môi trường ngày càng số hóa.

Ngô Quốc Anh: Việc giảm thời gian trên mạng lại tạo thêm thời gian và sự chú ý cho các hoạt động khác.

Khi chiếc điện thoại không còn được kiểm tra theo phản xạ

Kết quả khiến nhóm bất ngờ là khả năng thích nghi của người tham gia nhanh hơn dự đoán. Trước thực nghiệm, nhóm cho rằng, việc ngừng Facebook và TikTok trong 54 giờ sẽ khá khó khăn, bởi đây là những nền tảng được sử dụng thường xuyên.

Tuy nhiên, qua phỏng vấn, nhiều người cho biết, họ không khó chịu như tưởng tượng; có người từng nghĩ sẽ bỏ cuộc ngay ngày đầu nhưng cuối cùng vẫn hoàn thành đủ 54 giờ.

Đáng chú ý, khi không còn Facebook và TikTok, nhiều người bắt đầu nhận ra mình có thói quen cầm điện thoại hoặc mở ứng dụng gần như vô thức. Khoảng thời gian trước đây dành cho mạng xã hội được chuyển sang đọc sách, đi bộ, viết nhật ký hoặc giao tiếp trực tiếp. Một số người sau trải nghiệm còn muốn chủ động giới hạn thời gian sử dụng mạng xã hội.

Tuy nhiên, 54 giờ cũng cho thấy, việc rời mạng xã hội không phải trải nghiệm hoàn toàn dễ dàng. Người tham gia xuất hiện cả cảm xúc tiêu cực, tích cực và trung tính; mức độ vi phạm cam kết tăng mạnh vào ngày thứ hai. Ở chiều ngược lại, một số người cho biết khả năng tập trung, giao tiếp trực tiếp và giấc ngủ được cải thiện.

Theo nhóm nghiên cứu, hai diễn biến này không nhất thiết mâu thuẫn. Sự khó chịu, buồn chán hoặc thôi thúc kiểm tra điện thoại có thể xuất hiện khi một thói quen quen thuộc bị gián đoạn. Đồng thời, việc giảm thời gian trên mạng lại tạo thêm thời gian và sự chú ý cho các hoạt động khác.

Không phải cấm mạng xã hội, mà là làm chủ công nghệ

Từ thực nghiệm, nhóm nhận thấy sự phụ thuộc vào mạng xã hội không chỉ thể hiện ở thời lượng sử dụng. Một biểu hiện đáng chú ý là những hành vi gần như tự động: cầm điện thoại lên kiểm tra hoặc mở ứng dụng theo phản xạ.

Dù vậy, khả năng thích nghi của nhiều người khi tạm ngưng sử dụng cho thấy, những thói quen này có thể được nhận diện và điều chỉnh khi người trẻ chủ động tạo khoảng cách với mạng xã hội.

Nhóm cũng nhận diện thói quen và sự nhàm chán là những tác nhân nổi bật khiến người tham gia muốn quay lại Facebook, TikTok. Việc liên tục mở ứng dụng theo phản xạ, khó kiểm soát thời gian hoặc cảm thấy không thoải mái khi không được sử dụng là những dấu hiệu cần lưu ý.

Từ đó, nhóm không đề xuất cách tiếp cận “cắt” hoàn toàn mạng xã hội. Thay vào đó, người trẻ có thể giảm dần thời gian sử dụng, đặt giới hạn, tắt những thông báo không cần thiết và quan trọng nhất là thay thế khoảng thời gian trên mạng bằng hoạt động cụ thể như đọc sách, thể thao, đi bộ, viết nhật ký hoặc gặp gỡ bạn bè.

Ngô Quốc Anh chia sẻ kết quả nghiên cứu thực nghiệm của mình và nhóm nghiên cứu.

Trong trải nghiệm của nhóm, Quốc Anh nhìn nhận, không có một giải pháp duy nhất phù hợp với tất cả mọi người. Có người tìm đến sách, nhật ký và tập thể dục; người khác tăng thời gian trò chuyện, sinh hoạt câu lạc bộ và tương tác trực tiếp. Một người tham gia cho biết, viết nhật ký giúp giảm dần cảm giác thôi thúc muốn mở mạng xã hội.

Với Quốc Anh và nhóm nghiên cứu, vấn đề cuối cùng không nằm ở câu hỏi “cấm hay không cấm mạng xã hội”. Trong một thế giới ngày càng số hóa, mạng xã hội đã trở thành một phần của cuộc sống và việc loại bỏ hoàn toàn là không thực tế.

Điều cần thiết hơn là giúp thanh thiếu niên nhận diện thói quen của mình, biết quản lý thời gian, cảm xúc và sự tập trung; đồng thời có những lựa chọn khác đủ hấp dẫn và có ý nghĩa ngoài môi trường số. Nhà trường và gia đình có thể góp phần tạo dựng môi trường sinh hoạt lành mạnh thông qua thể thao, đọc sách, nghệ thuật, câu lạc bộ và giao tiếp trực tiếp.