75,5% doanh nghiệp khó tiếp cận vốn nếu thiếu tài sản bảo đảm và rào cản nội lực

Trong số các địa phương dẫn đầu về chất lượng điều hành "Tốt," những cái tên như Bắc Ninh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Phú Thọ và Quảng Ninh đã ghi dấu ấn đậm nét. (Ảnh: Vietnam+)

Ngày 15/5, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đã chính thức công bố Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI 2025).

Sự kiện diễn ra đúng vào thời điểm tròn một năm thực hiện Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân. Đây cũng là thời điểm chứng kiến những bước ngoặt lịch sử về cải cách hành chính. Việc sáp nhập các đơn vị hành chính cấp tỉnh từ 63 xuống còn 34 địa phương và chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã đặt ra những yêu cầu mới trong việc đánh giá và thúc đẩy vai trò của khu vực kinh tế tư nhân, vốn được xác định là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia.

Sau hơn hai thập kỷ triển khai, báo cáo năm nay đánh dấu một bước nâng cấp phương pháp luận mang tính đột phá với sự ra đời của phiên bản PCI 2.0 và lần đầu tiên xuất hiện Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân (BPI). Những số liệu thực chứng từ cuộc khảo sát quy mô lớn trên 3.546 doanh nghiệp tư nhân trong nước, 586 doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và hơn 1.000 hộ kinh doanh đã khắc họa nên một bức tranh đa diện về sức bền cũng như những thách thức mà cộng đồng kinh doanh đang phải đối mặt.

Sức bền và niềm tin phục hồi mạnh mẽ

Đến hết năm 2025, báo cáo chỉ ra cả nước có hơn 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, tăng 6,6% so với năm 2024. Cùng với khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh, khu vực tư nhân hiện tạo việc làm cho khoảng 26 triệu lao động, tương đương 50,2% tổng số việc làm của cả nước.

Năm 2025, số doanh nghiệp gia nhập thị trường đạt mức kỷ lục 297.500 doanh nghiệp, tăng 27,4% so với năm trước. Có tới 85,7% doanh nghiệp cho biết đang duy trì hoặc mở rộng quy mô hoạt động, phản ánh tâm thế thận trọng nhưng tích cực của cộng đồng doanh nghiệp sau giai đoạn khó khăn 2023, 2024.

Tuy nhiên, khu vực kinh tế tư nhân vẫn đang đứng những thách thức lớn. Mặc dù số lượng doanh nghiệp gia nhập thị trường trong năm 2025 đạt mức kỷ lục với gần 300.000 đơn vị, tăng hơn 27% so với năm trước, nhưng những rào cản mang tính hệ thống vẫn đang là bài toán hóc búa.

Một trong những con số đáng chú ý được báo cáo chỉ ra là có tới 75,5% doanh nghiệp khẳng định không thể tiếp cận nguồn vốn vay nếu thiếu tài sản bảo đảm. Đây là một thực trạng kéo dài, tạo ra rào cản lớn cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đặc biệt là những doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo vốn mạnh về ý tưởng song yếu về tài sản hữu hình.

Sự khó khăn từ hệ thống tín dụng thể hiện rõ qua tỷ lệ các khoản vay yêu cầu thế chấp lên đến 93,5%. Khi đặt cạnh các quốc gia trong khu vực như Malaysia (33,4%) hay Thái Lan (55,8%) và so với mức trung bình toàn cầu là 68,3%, có thể thấy áp lực về tài sản bảo đảm đối với doanh nghiệp Việt Nam là rất lớn. Điều này không chỉ làm chậm tiến trình mở rộng sản xuất mà còn hạn chế khả năng chớp thời cơ thị trường của khu vực tư nhân.

Bên cạnh áp lực tài chính, thị trường đầu ra cũng đang là nỗi lo thường trực khi có hơn 60% doanh nghiệp thừa nhận gặp khó khăn trong việc tìm kiếm khách hàng. Tỷ lệ này đã tăng mạnh so với những năm trước đó, phản ánh sự cạnh tranh khốc liệt và những biến động khó lường của sức mua toàn cầu. Bên cạnh đó, khả năng dự báo chính sách của doanh nghiệp vẫn còn rất hạn chế. Chỉ có khoảng 6% đến 8% doanh nghiệp cho biết họ có thể thường xuyên dự đoán được các thay đổi về mặt chính sách từ cơ quan quản lý. Việc phải dựa vào mạng xã hội để nắm bắt dự thảo văn bản (chiếm 51,9%) cho thấy một khoảng trống lớn trong công tác truyền thông chính sách và sự minh bạch thông tin.

Một vấn đề khác vẫn âm thầm bào mòn nguồn lực của doanh nghiệp là chi phí không chính thức. Theo khảo sát, 26% doanh nghiệp phản ánh vẫn phát sinh các khoản chi phí ngoài quy định khi thực hiện thủ tục xin giấy phép kinh doanh. Con số này cao gấp gần 3 lần so với mức trung bình khu vực là 9,5%, đặt ra yêu cầu bức thiết việc đơn giản hóa các quy trình hành chính cần thực chất hơn nữa. Đặc biệt, năng lực đổi mới sáng tạo (được xem là chìa khóa của phát triển bền vững) của doanh nghiệp Việt hiện vẫn còn khoảng cách khá xa so với các nước láng giềng. Chỉ 8,8% doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sản phẩm, dịch vụ, trong khi tỷ lệ này ở Đông Á và Thái Bình Dương trung bình đạt mức 28,5%.

Phó giáo sư, tiến sỹ Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, nhận định rằng khu vực kinh tế tư nhân hiện đã vượt qua giai đoạn phòng thủ và đang ở tâm thế sẵn sàng bứt phá. (Ảnh: Vietnam+)

Phát biểu tại lễ công bố, Phó giáo sư, tiến sỹ Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, nhận định rằng khu vực kinh tế tư nhân hiện đã vượt qua giai đoạn phòng thủ và đang ở tâm thế sẵn sàng bứt phá. Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn chỉ rõ khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam đang tích lũy nội lực mạnh mẽ nhưng sự bứt phá chỉ có thể xảy ra nếu các điểm nghẽn về thị trường, vốn và minh bạch chính sách được khai thông quyết liệt trong 12 đến 18 tháng tới.

Chủ tịch VCCI cũng khẳng định, để hiện thực hóa mục tiêu 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, chính sách cần chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy đồng hành, từ giảm gánh nặng thủ tục sang kiến tạo năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.

Cải cách điều hành hướng tới hiệu quả thực chất

Báo cáo PCI 2.0 cùng với BPI năm nay sẽ đóng vai trò như những thước đo sâu hơn, qua đó giúp chính quyền địa phương nhận diện rõ năng lực kiến tạo của mình trong giai đoạn mới.

Điểm mới của báo cáo năm 2025 chính là việc thay đổi cách tiếp cận trong đánh giá năng lực điều hành kinh tế. Thay vì xếp hạng thứ tự từ 1 đến 63 như trước đây, VCCI đã chuyển sang công bố theo 6 nhóm chất lượng điều hành. Sự thay đổi này phù hợp với bối cảnh các địa phương vừa trải qua quá trình sáp nhập và tương thích với thông lệ quốc tế, giúp tập trung vào bản chất của sự cải thiện thay vì chỉ là các con số thứ bậc đơn thuần. Điểm PCI trung vị toàn quốc đạt 63,90 trên thang điểm 100 cho thấy dòng chảy cải cách vẫn được duy trì liên tục và có tính kế thừa.

Trong số các địa phương dẫn đầu về chất lượng điều hành "Tốt," những cái tên như Bắc Ninh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Phú Thọ và Quảng Ninh đã ghi dấu ấn đậm nét. Mỗi địa phương lại có những thế mạnh riêng biệt trong việc tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi. Trong đó, Bắc Ninh nổi lên như một hình mẫu về chính quyền kiến tạo và tối ưu hóa chi phí tuân thủ thủ tục hành chính. Đà Nẵng vẫn giữ vững phong độ trong việc hỗ trợ doanh nghiệp gia nhập thị trường. Bên cạnh đó, Hải Phòng thể hiện sự đồng đều đáng kinh ngạc với 7 trên 9 chỉ số thành phần nằm trong nhóm 10 địa phương cao nhất cả nước. Đáng chú ý là sự bứt phá của Phú Thọ trong việc tiếp cận nguồn lực và tính ổn định của Quảng Ninh trong cạnh tranh bình đẳng. Đây là những bài học kinh nghiệm quý giá cho các địa phương khác trong mô hình chính quyền hai cấp mới.

Song hành cùng PCI 2.0, sự ra đời của Chỉ số Hiệu quả Kinh tế tư nhân (BPI) mang đến một cái nhìn thực chất hơn về tác động của chính sách. Nếu PCI đo lường đầu vào là các nỗ lực cải thiện thể chế của chính quyền, thì BPI đo lường đầu ra là sự phát triển và năng lực đổi mới sáng tạo thực tế của doanh nghiệp trên địa bàn.

Kết quả thí điểm BPI 2025 cho thấy Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và Quảng Ninh là ba địa phương dẫn đầu. Một phát hiện quan trọng từ phân tích tương quan cho thấy, chất lượng điều hành (PCI) của một địa phương thường có tác động đến hiệu quả kinh tế (BPI) với độ trễ khoảng 3 năm. Điều này khẳng định rằng những cải cách chính sách hôm nay sẽ cần thời gian để "ngấm" và tạo ra giá trị thị trường thực sự, đòi hỏi sự kiên định của đội ngũ lãnh đạo địa phương.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng Ban Pháp chế-VCCI, trình bày báo cáo PCI và BPI 2025. (Ảnh: Vietnam+)

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Duy Hưng, Thành viên Hội đồng Quản trị Tân Hiệp Phát, đơn vị đồng hành chiến lược của chương trình, chia sẻ việc tham gia vào các hoạt động nghiên cứu chính sách tầm quốc gia là trách nhiệm của cộng đồng kinh doanh trong việc chung tay xây dựng môi trường minh bạch.

Theo ông Hưng: “việc đồng hành cùng VCCI trong Chương trình Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam và Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) không chỉ là sự hỗ trợ cho một hoạt động nghiên cứu mà còn là trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc chung tay xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, hiệu quả và hiện đại; góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực kinh tế tư nhân, của các địa phương và của nền kinh tế quốc gia, hướng tới mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của Việt Nam trong giai đoạn mới.”

Nhìn về tương lai, báo cáo đánh giá mục tiêu đạt 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 là một thách thức lớn nhưng hoàn toàn khả thi nếu có sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy quản lý. Khu vực tư nhân hiện đang tạo việc làm cho hơn 26 triệu lao động, đóng góp hơn một nửa tổng số việc làm cả nước. Điều này cho thấy vai trò trụ cột không thể thay thế của các doanh nghiệp và hộ kinh doanh. Tuy nhiên, với 81,5% hộ kinh doanh ghi nhận doanh thu sụt giảm, cho thấy yêu cầu về một lộ trình chuyển đổi và hỗ trợ bền vững hơn.

Chủ tịch VCCI, ông Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh: "Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế. Đảng và Nhà nước đã xác lập quyết tâm đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình, đạt tốc độ tăng trưởng GDP hai con số và trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào giữa thế kỷ này."

Theo đó, Lãnh đạo VCCI cho rằng để hiện thực hóa khát vọng đó, không thể không giải phóng triệt để sức sản xuất của khu vực tư nhân. Và để giải phóng sức sản xuất, không thể thiếu một môi trường kinh doanh thực sự thuận lợi, minh bạch, công bằng và bền vững ở từng tỉnh, từng xã, ở từng điểm tiếp xúc giữa doanh nghiệp, hộ kinh doanh và bộ máy công quyền.

"Một năm sau khi Nghị quyết 68 được ban hành, chúng ta đã có cơ sở dữ liệu thực chứng đầu tiên để khẳng định rằng con đường đã chọn là đúng đắn và để nhận diện rõ hơn những việc cần làm tiếp theo. Năm thứ hai triển khai Nghị quyết phải là năm của hành động quyết liệt, của chuyển hóa chính sách thành kết quả thực tế tại từng địa phương, từng doanh nghiệp," ông Hồ Sỹ Hùng nói./.