950 năm Quốc Tử Giám: Tiếp nối mạch nguồn văn hiến
Hơn 300 năm trước, trong bối cảnh vùng đất phương Nam đang trong quá trình khai phá, xây dựng, Văn miếu Trấn Biên (phường Trấn Biên, thành phố Đồng Nai) được hình thành mang theo tinh thần trọng học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài của dân tộc.
Ra đời sau Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở kinh thành Thăng Long hơn 6 thế kỷ, Văn miếu Trấn Biên đánh dấu bước phát triển của đời sống văn hóa, giáo dục tại vùng đất mới, thể hiện sự tiếp nối mạch nguồn văn hiến Việt Nam. Ngày nay, Văn miếu Trấn Biên tiếp tục được gìn giữ, phát huy, trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống, kết nối các thế hệ và góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa Đồng Nai.
Từ nền quốc học Thăng Long đến dấu ấn văn hóa phương Nam

Cổng Đại Thành Môn của Văn Miếu Trấn Biên. Ảnh: vietnam.vnanet.vn
Trong lịch sử dân tộc, Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở Thăng Long là biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học, trọng dụng nhân tài và nền giáo dục Việt Nam. Đây không chỉ là một công trình kiến trúc, Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn kết tinh quan niệm coi trọng tri thức, đạo học và người hiền tài.
Trải qua nhiều thế kỷ, những giá trị ấy theo bước chân các thế hệ người Việt trong hành trình mở mang bờ cõi, trở thành nền tảng tinh thần để xây dựng đời sống cộng đồng tại những vùng đất mới.
Năm 1698, Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh được chúa Nguyễn Phúc Chu cử vào phương Nam, tổ chức đơn vị hành chính và xác lập bộ máy quản lý tại vùng đất này. Cùng với quá trình khai phá, lập làng, phát triển sản xuất, nhu cầu xây dựng nền tảng văn hóa, giáo dục và hình thành những chuẩn mực đạo lý cho cộng đồng ngày càng trở nên cần thiết. Sự ra đời của Văn miếu Trấn Biên tại vùng đất Đồng Nai - Gia Định vào năm 1715 là một dấu mốc đặc biệt, thể hiện sự lan tỏa của truyền thống văn hiến dân tộc đến phương Nam.
Việc dựng Văn miếu trên vùng đất mới cho thấy ngay trong quá trình mở cõi, các thế hệ tiền nhân đã coi trọng việc dựng nền văn hóa, mở mang việc học, đào tạo con người và trọng dụng hiền tài. Văn miếu vì thế trở thành một biểu tượng cho sự tiếp nối mạch nguồn văn hiến dân tộc từ kinh kỳ Thăng Long đến mảnh đất phương Nam.
Ông Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử thành phố Đồng Nai cho biết, việc xây dựng Văn miếu Trấn Biên là lời khẳng định vùng đất mới không chỉ được xác lập về mặt hành chính, quân sự mà còn chính thức hòa nhập vào dòng chảy văn hiến dân tộc. Mở đất không đơn thuần là mở rộng địa giới, mà còn là hành trình dựng xây nền tảng văn hóa, bồi dưỡng con người và tạo dựng những giá trị tinh thần lâu dài.
Nếu Văn Miếu - Quốc Tử Giám gắn với sự phát triển của nền quốc học ở kinh thành Thăng Long thì Văn miếu Trấn Biên là dấu mốc quan trọng trong quá trình lan tỏa truyền thống ấy về vùng đất phương Nam. Hai công trình ra đời cách nhau 6 thế kỷ, trong những hoàn cảnh lịch sử khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở tư tưởng: đề cao tri thức, tôn vinh người hiền và coi trọng việc học trong sự nghiệp dựng nước.
Có thể nói, Văn miếu Trấn Biên là sự tiếp nối và phát huy giá trị tinh thần, mạch nguồn của Văn miếu - Quốc Tử Giám được thể hiện qua những dấu ấn kiến trúc và hiện vật. Tại Văn miếu Trấn Biên, hình ảnh Khuê Văn Các với ô cửa tròn tượng trưng cho sao Khuê gợi nhắc công trình cùng tên tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Đặc biệt, tấm bia tiến sĩ nặng 2,8 tấn đặt trên lưng rùa đá được phục chế từ nguyên mẫu bia tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, do thành phố Hà Nội và Trung tâm Hoạt động văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám trao tặng, đã trở thành biểu tượng kết nối trực tiếp giữa hai di tích.
Cùng với đó, bài văn bia “Trấn Biên - Đồng Nai - Rạng rỡ ngàn năm văn hiến” khái quát hành trình khai hoang, mở cõi và dựng xây quê hương, trong đó nhấn mạnh tinh thần tiếp thu thành tựu văn hóa Bắc - Nam, mở mang học đường, phát huy tinh hoa kim cổ. Những dấu ấn này cho thấy Văn miếu Trấn Biên không phải là sự sao chép một mô hình văn hóa từ phương Bắc, mà là sự kế thừa có chọn lọc, tiếp nhận những giá trị chung của dân tộc để hòa quyện với điều kiện lịch sử, văn hóa và con người vùng đất phương Nam.
Từ nền tảng được hình thành, truyền thống học hành, văn chương và trọng dụng hiền tài từng bước được vun đắp trên vùng đất phương Nam. Nhiều danh nhân như Trịnh Hoài Đức, Ngô Nhơn Tịnh, Lê Quang Định thường được nhắc đến với danh xưng Gia Định tam gia; các nhà giáo, nhà thơ, nhà văn hóa và chí sĩ yêu nước như Võ Trường Toản, Nguyễn Đình Chiểu, Bùi Hữu Nghĩa... đã góp phần làm rạng danh truyền thống văn hóa phương Nam.
Trong dòng chảy biến động của lịch sử, Văn miếu Trấn Biên từng bị tàn phá, kiến trúc xưa không còn nguyên vẹn nhưng truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng hiền tài vẫn được các thế hệ gìn giữ, trao truyền.
Năm 1998, công trình Văn miếu Trấn Biên được khởi công phục dựng; đến năm 2002, di tích chính thức mở cửa đón khách tham quan, nhân dịp kỷ niệm 300 năm hình thành và phát triển vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai.
Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử thành phố Đồng Nai cho biết, ý nghĩa của việc phục dựng Văn miếu Trấn Biên không chỉ nằm ở việc tái dựng một công trình bằng gỗ, đá, mà còn ở hành trình tìm lại và trả lại “linh hồn văn hiến” cho vùng đất. Di tích tạo nên không gian hữu hình để cộng đồng tiếp cận, tìm hiểu và tưởng nhớ những giá trị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Đưa di sản sống cùng thế hệ hôm nay
Vào những ngày cuối tuần, Văn miếu Trấn Biên thường đón nhiều đoàn học sinh, đoàn viên, thanh niên đến tham quan, dâng hương, báo công và tìm hiểu về lịch sử hình thành, phát triển của di tích cũng như cuộc đời, sự nghiệp của các bậc tiền nhân. Thông qua những hoạt động này, thế hệ trẻ có dịp tìm hiểu sâu hơn về truyền thống văn hiến, tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo và những đóng góp của các thế hệ đi trước trong quá trình khai phá, xây dựng vùng đất phương Nam. Không chỉ là nơi lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa, Văn miếu Trấn Biên còn trở thành địa chỉ giáo dục truyền thống ý nghĩa, góp phần bồi đắp lòng tự hào, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến cho thế hệ trẻ hôm nay.
Em Trần Thùy Trâm, học sinh Trường Trung học cơ sở Trần Hưng Đạo (thành phố Đồng Nai) cho biết, trước khi tham dự Tuyên dương con công nhân lao động học giỏi, sống tốt, em cùng các bạn được đến dâng hương Bác Hồ và các bậc tiền nhân tại Văn miếu Trấn Biên. Trong không gian của di tích trọng học, em cảm thấy tự hào và ý thức rõ hơn về việc nỗ lực học tập, rèn luyện.
Không chỉ phục vụ tham quan, tìm hiểu lịch sử, Văn miếu Trấn Biên còn là nơi tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, giáo dục và kết nối cộng đồng như Hội báo Xuân, Giỗ Tổ Hùng Vương, các chương trình tuyên dương, báo công của tập thể, cá nhân tiêu biểu trên lĩnh vực văn hóa, khoa học, giáo dục. Các tiết học giáo dục địa phương được tổ chức tại di tích cũng góp phần đưa lịch sử, truyền thống quê hương đến gần hơn với học sinh, sinh viên.
Bà Nguyễn Ngọc Yến, Giám đốc Bảo tàng thành phố Đồng Nai, đơn vị trực tiếp quản lý di tích cho biết, Văn miếu Trấn Biên là một trong những di sản văn hóa tiêu biểu của địa phương, có vai trò quan trọng trong quảng bá hình ảnh, bản sắc và con người Đồng Nai. Xác định nhiệm vụ trọng tâm là bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa của di tích gắn với phát huy giá trị thông qua hoạt động trưng bày, thuyết minh, giáo dục di sản, tổ chức sự kiện văn hóa và ứng dụng công nghệ số. Qua đó, giúp người dân, du khách hiểu sâu hơn về lịch sử di tích, đồng thời lan tỏa những giá trị truyền thống đến thế hệ trẻ.
Từ mối liên hệ lịch sử giữa Văn Miếu - Quốc Tử Giám và Văn miếu Trấn Biên, việc tăng cường kết nối giữa hai di tích cũng mở ra hướng đi thiết thực trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Theo bà Nguyễn Ngọc Yến, hai bên có thể nghiên cứu trao đổi tư liệu, kết quả nghiên cứu, kinh nghiệm quản lý và bảo tồn; phối hợp tổ chức triển lãm chuyên đề, tọa đàm khoa học về truyền thống đạo học Việt Nam. Đồng thời, hai bên cần nghiên cứu xây dựng các chương trình tham quan, trải nghiệm liên kết dành cho học sinh, sinh viên, giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn hành trình lan tỏa của truyền thống hiếu học từ kinh đô xưa đến vùng đất phương Nam.
Cùng với đó, ứng dụng công nghệ số, số hóa tư liệu lịch sử, xây dựng nội dung thuyết minh trực tuyến, sử dụng mã QR tại các điểm tham quan và phát triển sản phẩm đa phương tiện sẽ mở rộng khả năng tiếp cận di sản. Đây cũng là cách để những giá trị lịch sử không chỉ được lưu giữ trong không gian di tích mà còn hiện diện sinh động trong hoạt động học tập, nghiên cứu và đời sống xã hội.
