Ả rập Saudi thúc đẩy đối thoại với Iran giữa nguy cơ chiến tranh lan rộng

Ngày 27-10, Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao Iran Mohsen Rezaei đã hội kiến Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei, một ngày sau cuộc gặp cấp cao với đại diện Ả rập Saudi, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan tại Tehran.

Theo truyền thông nhà nước Iran, ông Khamenei nhấn mạnh yêu cầu duy trì các điều kiện chấm dứt chiến tranh, bảo đảm quyền kiểm soát Eo biển Hormuz và tăng cường quan hệ với các nước láng giềng.

Bộ trưởng Quốc phòng Ả rập Saudi Khalid bin Salman cùng các quan chức cấp cao Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Iran tại cuộc gặp ở Tehran ngày 26-10. Ảnh: Reuters

Cuộc tiếp xúc tại Tehran trước đó có sự tham gia của Bộ trưởng Quốc phòng Ả rập Saudi Khalid bin Salman, Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir và Giám đốc tình báo Thổ Nhĩ Kỳ Ibrahim Kalin.

Đây là lần đầu tiên ba nước ký Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca hồi tháng 8 cùng tiến hành đối thoại cấp cao với Iran kể từ khi chiến tranh do Mỹ và Israel phát động hồi tháng 2 lan sang Ả rập Saudi và Yemen. Các bên nhất trí tiếp tục trao đổi về an ninh khu vực nhưng chưa đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột.

Việc Hoàng thân Khalid bin Salman, em trai Thái tử Mohammed bin Salman, trực tiếp tới Tehran phản ánh mối quan tâm của Riyadh trước nguy cơ phải đối phó đồng thời với nhiều mối đe dọa.

Sức ép đối với Riyadh tiếp tục gia tăng khi Houthi tuyên bố tấn công các trạm bơm trên tuyến đường ống dẫn dầu Đông - Tây và sân bay Riyadh hôm 26-10, dù phía Ả rập Saudi chưa xác nhận.

Quốc hội Ai Cập cùng ngày phê chuẩn việc hỗ trợ quân sự bảo vệ Ả rập Saudi. Trong khi đó, Hiệp ước Mecca giữa Riyadh, Ankara và Islamabad quy định một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào bất kỳ thành viên nào được coi là tấn công cả ba nước.

Tuy nhiên, liên minh phòng thủ khó bảo đảm an toàn cho các cơ sở dầu khí và tuyến vận tải của Ả rập Saudi nếu chiến tranh Mỹ - Iran tái diễn. Riyadh vì thế vừa tăng cường khả năng răn đe, vừa duy trì đối thoại với Tehran nhằm hạn chế nguy cơ bị cuốn vào một cuộc xung đột rộng lớn hơn.

Nhà bình luận Ả rập Saudi Ali Shihabi, người am hiểu quan điểm của giới lãnh đạo nước này, nhận định Riyadh không muốn chiến sự leo thang và lo ngại Israel có thể thúc đẩy Washington mở chiến dịch quân sự mới.

Mong muốn tăng cường hợp tác khu vực được Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nhấn mạnh trong cuộc gặp với ba nước, nhưng Tehran chưa thay đổi các điều kiện chấm dứt chiến tranh.

Iran yêu cầu Mỹ chấm dứt phong tỏa các cảng biển và dỡ bỏ trừng phạt xuất khẩu dầu mỏ, trong khi Washington muốn nước này hạn chế hoạt động làm giàu uranium. Giới chức Iran khẳng định chưa đưa chương trình hạt nhân ra thảo luận trước khi những yêu cầu của Tehran được đáp ứng.

Để thu hẹp những bất đồng này, Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan Asim Munir đã trình Iran một phương án hòa giải, sau khi được Tổng thống Mỹ Donald Trump bật đèn xanh cho hoạt động trung gian, theo các nguồn tin Reuters dẫn lại.

Các thành viên Hiệp ước Mecca cùng Qatar có thể đóng vai trò bảo đảm thực hiện nếu thỏa thuận được chấp thuận. Qatar cũng thúc đẩy lộ trình nhượng bộ theo từng bước, trong đó Iran mở lại eo biển Hormuz cho tàu thương mại, đổi lại Mỹ chấm dứt phong tỏa các cảng biển Iran.

Khó khăn nằm ở việc Washington và Tehran chưa thống nhất được bên nào phải nhượng bộ trước, trong khi bất đồng về chương trình hạt nhân vẫn chưa được giải quyết. Những trở ngại tương tự từng khiến thỏa thuận hòa bình tạm thời hồi tháng 6 không thể ngăn giao tranh tái diễn.

Việc Iran tiếp tục đề cao quyền kiểm soát Hormuz càng khiến đàm phán phức tạp, bởi tuyến hàng hải này vừa tạo sức ép lên Washington, vừa có ý nghĩa sống còn đối với hoạt động xuất khẩu năng lượng của các nước vùng Vịnh.

Giá dầu Brent giảm gần 2 USD, xuống còn 113,88 USD/thùng trong phiên 27-10 khi thị trường kỳ vọng các cuộc tiếp xúc ngoại giao có thể giúp hạ nhiệt căng thẳng.

Tuy nhiên, giá dầu vẫn ở gần mức cao nhất trong 6 tháng, còn hoạt động vận tải qua Hormuz tiếp tục bị gián đoạn. Các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng và tàu thương mại khiến nguy cơ đứt gãy nguồn cung chưa được loại bỏ, đồng thời gia tăng sức ép kinh tế đối với những quốc gia phụ thuộc vào xuất khẩu dầu khí.

Các nỗ lực hòa giải còn diễn ra trong lúc tình hình chính trị Israel chưa rõ ràng sau cuộc bầu cử ngày 27-10.

Kết quả thăm dò sau bỏ phiếu cho thấy cả liên minh của Thủ tướng Benjamin Netanyahu và khối đối lập do ông Gadi Eisenkot dẫn đầu đều chưa giành được đa số (61/120) ghế tại Quốc hội.

Quá trình thành lập chính phủ có thể kéo dài, trong khi khả năng thay đổi chính sách đối với Iran vẫn chưa rõ ràng do các lực lượng đối lập cũng duy trì lập trường cứng rắn về an ninh.

Tại Washington, Tổng thống Trump tiếp tục đề cập đến khả năng mở chiến dịch quân sự mới nhằm vào Iran, trong bối cảnh Mỹ chuẩn bị bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3-11. Tehran đáp lại bằng cảnh báo có thể mở rộng các mục tiêu trả đũa sang hạ tầng thông tin và cáp ngầm dưới biển tại vùng Vịnh.

Những tuyên bố này làm tăng sức ép đối với các nước trung gian, nhất là khi chưa bên nào chấp nhận điều chỉnh đáng kể lập trường đàm phán.