Ai buông lỏng kiểm tra, giám sát khiến sai lệch số liệu quan trắc môi trường?

Một trạm quan trắc môi trường đặt tại công viên Thanh Xuân (Hà Nội).

Vụ án vi phạm có hệ thống, đặt ra yêu cầu tăng siết chặt kiểm soát dữ liệu môi trường.

Trách nhiệm vận hành

Liên quan đến vụ án về làm sai lệch số liệu quan trắc môi trường ở nhiều địa phương, tại buổi họp báo thường kỳ (ngày 1/4), Bộ NN&MT khẳng định, đây là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng, có tính chất tinh vi, có dấu hiệu mang tính hệ thống.

Theo Bộ NN&MT, các đối tượng có thể can thiệp vào dữ liệu quan trắc thông qua nhiều phương thức khác nhau, từ thao tác trên phần mềm, thay đổi cấu hình hệ thống đến can thiệp vào quá trình truyền dữ liệu.

Phó Cục trưởng Cục Môi trường, ông Nguyễn Xuân Hải cho biết, hệ thống quan trắc môi trường hiện nay đã được thiết kế với nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ, theo hướng minh bạch và kiểm soát nhiều lớp.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc tổ chức thực thi và giám sát vẫn còn hạn chế, tạo điều kiện để các hành vi gian lận xảy ra.

“Vấn đề nằm ở khâu thực thi và kiểm soát. Các sai phạm vừa qua cho thấy cần siết chặt hơn nữa việc giám sát để bảo đảm tính minh bạch không chỉ tồn tại trên quy định mà phải được thực hiện thực chất”, ông Hải nói.

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, quy định trách nhiệm quản lý hệ thống quan trắc theo từng cấp. Các yêu cầu kỹ thuật như niêm phong cổng kết nối, quản lý tài khoản truy cập, lưu trữ dữ liệu, kiểm tra định kỳ và quan trắc đối chứng đều đã được thiết lập.

Tuy nhiên, qua vụ án, có thể thấy khâu giám sát kỹ thuật và hậu kiểm chưa theo kịp thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh số lượng hệ thống quan trắc tự động, liên tục gia tăng nhanh, kéo theo khối lượng dữ liệu cần xử lý ngày càng lớn. Đây được xác định là điểm yếu cần khắc phục ngay.

“Hệ thống hiện nay đã có nền tảng pháp lý bảo đảm tính minh bạch; tuy nhiên vấn đề đặt ra là tiếp tục hoàn thiện công cụ giám sát và tăng cường thực thi để bảo đảm tính minh bạch thực tế. Bộ sẽ tiếp tục siết chặt kiểm soát để được thực hiện thực chất, không chỉ trên quy định”, Phó Cục trưởng Cục Môi trường Nguyễn Xuân Hải nhấn mạnh.

Bộ NN&MT cho biết, hệ thống quan trắc môi trường trên cả nước đang được vận hành bình thường, liên tục và được giám sát đúng quy định. Dữ liệu được truyền về Sở NN&MT, đồng thời kết nối về Bộ NN&MT để phục vụ quản lý, bảo đảm chất lượng dữ liệu về yêu cầu kỹ thuật đối với hệ thống trước khi đưa vào vận hành chính thức; kiểm tra bằng chất chuẩn định kỳ 1 tháng/lần; kiểm định, hiệu chuẩn, bảo trì định kỳ; và quan trắc đối chứng để đánh giá độ chính xác của hệ thống 1 năm/lần.

Sau những sai phạm bị phát hiện, Bộ NN&MT khẳng định, sẽ rà soát toàn bộ quy trình kỹ thuật và quy trình quản lý dữ liệu, đồng thời tăng cường kiểm tra đột xuất, kiểm tra đối chứng và hậu kiểm nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

Giải pháp được nhấn mạnh là đối chiếu dữ liệu quan trắc với các nguồn dữ liệu độc lập và tăng cường kiểm chứng tại hiện trường. Điều này nhằm hạn chế tối đa khả năng thao túng dữ liệu từ xa hoặc can thiệp vào hệ thống.

Bên cạnh đó, các quy định kỹ thuật cũng sẽ được hoàn thiện theo hướng nâng cao tính bảo mật, kiểm soát truy cập chặt chẽ hơn, đồng thời tăng khả năng phát hiện sớm các hành vi can thiệp trái phép vào dữ liệu gốc.

“Khiên” 3 lớp tăng kiểm soát, siết quản lý

Sau sai phạm nghiêm trọng bị phát giác, Bộ NN&MT đã yêu cầu toàn ngành và các địa phương triển khai đồng bộ các biện pháp nhằm tăng cường kiểm soát, hướng tới bảo đảm tính xác thực và minh bạch của hệ thống quan trắc môi trường.

Trọng tâm là siết chặt quản lý truy cập và cấu hình hệ thống, đặc biệt đối với các thiết bị thu nhận và truyền dữ liệu như data logger. Đồng thời, tăng cường giám sát từ xa, phân tích dữ liệu bất thường và thiết lập cơ chế cảnh báo sớm.

Các địa phương được yêu cầu rà soát toàn bộ hệ thống quan trắc tự động, liên tục; kiểm tra việc niêm phong cổng kết nối, quản lý tài khoản quản trị, cấu hình thiết bị, hệ thống camera giám sát và việc lưu trữ dữ liệu gốc.

Bên cạnh đó, hoạt động kiểm tra đột xuất, kiểm tra đối chứng và hậu kiểm sẽ được đẩy mạnh, đặc biệt đối với các cơ sở có dấu hiệu bất thường về dữ liệu. Đây được xem là “hàng rào kỹ thuật” nhằm phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi gian lận.

Đáng chú ý, Bộ NN&MT thiết lập cơ chế kiểm soát theo 3 lớp. Thứ nhất, doanh nghiệp phải tự vận hành, kiểm tra, bảo trì, hiệu chuẩn thiết bị và lập đầy đủ hồ sơ quản lý, nhật ký vận hành. Đây là lớp kiểm soát đầu tiên, gắn trực tiếp với trách nhiệm của đơn vị phát thải.

Thứ hai, hệ thống quan trắc phải được kiểm soát chất lượng bởi các đơn vị độc lập có đủ năng lực trước khi đưa vào vận hành và định kỳ hàng năm. Nội dung kiểm tra bao gồm vị trí quan trắc, khả năng thu thập, lưu trữ và truyền dữ liệu, cũng như thực hiện quan trắc đối chứng để đánh giá độ chính xác.

Thứ ba, cơ quan quản lý nhà nước, cụ thể là Sở NN&MT có trách nhiệm thực hiện giám sát dữ liệu, phát hiện các thông số vượt quy chuẩn, kiểm tra việc khắc phục và kiểm soát tính bảo mật của hệ thống. Các sở được cấp quyền truy cập cao nhất vào hệ thống data logger để kiểm soát toàn bộ quá trình vận hành và nâng cấp phần mềm.

Theo Bộ NN&MT, việc thiết lập cơ chế kiểm soát nhiều lớp không chỉ nhằm ngăn chặn sai phạm mà còn tạo ra cơ chế phát hiện sớm, giảm thiểu rủi ro và nâng cao độ tin cậy của dữ liệu môi trường.