AI có thay thế nhà trị liệu?

Nhiều người trẻ ngày nay có xu hướng tìm đến các chatbot AI để giãi bày tâm sự thay vì gặp chuyên gia tâm lý.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo sự an ủi mà AI mang lại không đồng nghĩa với chữa lành.

Người lắng nghe

Trong nhiều năm, trị liệu tâm lý được xây dựng trên mối quan hệ giữa chuyên gia trị liệu và người bệnh nhưng nay AI đã “vào cuộc”. Chỉ cần một chiếc điện thoại, người dùng có thể trò chuyện với các mô hình AI như ChatGPT, DeepSeek… mà không phải đặt lịch hay lo sợ chi phí tham vấn cao.

Là chuyên gia trị liệu với hơn 20 năm kinh nghiệm, chị Chen Kehan, sống tại Bắc Kinh (Trung Quốc), nhận định mỗi buổi trị liệu hiện nay luôn có “người thứ ba”. Nhiều khách hàng đối chiếu ý kiến của chị với phân tích của AI, thậm chí còn đột ngột dừng trị liệu sau khi AI kết luận rằng “chuyên gia không đồng cảm với họ”.

Một số khác có thể sử dụng trôi chảy các thuật ngữ tâm lý học nhưng đây thường là diễn giải của AI chứ không phải thực tế tình trạng của họ.

“Sức hấp dẫn của AI không khó lý giải. Công nghệ này luôn sẵn sàng lắng nghe, phản hồi nhanh, không mệt mỏi và không tạo áp lực tâm lý cho người dùng. Đối với những người khó tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần hoặc ngại chia sẻ với người khác, AI mang lại cảm giác an toàn và dễ mở lòng hơn”, chị Chen nhận định.

Cũng sống tại Bắc Kinh, anh Wei Bo từng có thời gian dài tham vấn tâm lý và có trải nghiệm tương tự. Sau một thời gian không thể kết nối với các chuyên gia tâm lý, Wei chọn giãi bày tâm sự với ChatGPT.

Mỗi khi rơi vào trạng thái hoảng loạn hoặc lo âu, AI hướng dẫn anh điều hòa hơi thở, nhận diện cảm xúc và bình tĩnh trở lại. Theo thời gian, AI trở thành chỗ dựa tinh thần quan trọng. Wei dành hàng giờ mỗi ngày trò chuyện với công cụ này và dần ngừng gặp bác sĩ.

Dù mang lại sự an ủi tức thời, AI vẫn không thể thay thế được sự kết nối và trách nhiệm nghề nghiệp của một nhà trị liệu thực thụ.

Giữa sự an ủi và chữa lành thực sự

Dù thừa nhận AI giúp nhiều người vượt qua những giai đoạn khó khăn, các nhà trị liệu cho rằng sự an ủi không đồng nghĩa với chữa lành. Theo chị Chen Kehan, AI giống như một “nhà kính tâm lý”, nơi người dùng luôn nhận được những phản hồi phù hợp với mong muốn của mình. Thuật toán thường xác nhận cảm xúc thay vì thách thức người dùng nhìn nhận vấn đề từ góc độ khác, từ đó tạo ra cảm giác được thấu hiểu nhưng chưa chắc đã giúp họ thay đổi.

Trong khi đó, trị liệu tâm lý không chỉ là lắng nghe. Nhà trị liệu còn đóng vai trò như một tấm gương, giúp thân chủ nhận ra những điểm mù trong suy nghĩ và hành vi. Đôi khi, quá trình này đòi hỏi những cuộc đối thoại khó chịu hoặc sự đối diện với những cảm xúc mà người bệnh luôn né tránh. Chính sự va chạm ấy mới tạo nên thay đổi lâu dài.

Chuyên gia Chen từng gặp nhiều khách hàng cho rằng họ đã cải thiện đáng kể sau nhiều tháng trò chuyện với AI. Thế nhưng khi bước vào trị liệu trực tiếp, họ vẫn gặp khó khăn trong việc kết nối với người khác hoặc đối diện với các vấn đề cốt lõi.

“AI có thể mang lại cảm giác được công nhận, nhưng sự công nhận không phải lúc nào cũng dẫn đến sự trưởng thành về tâm lý”, chị Chen cho biết.

Tuy nhiên, không phải chuyên gia nào cũng phản đối AI.

Chị Li Yuting, một nhà trị liệu đồng thời làm việc trong lĩnh vực công nghệ, cho rằng AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ hữu ích nếu được sử dụng đúng cách. Nó có thể giúp người dùng ghi chép cảm xúc, theo dõi diễn biến tâm trạng hoặc hỗ trợ vượt qua những căng thẳng thường ngày. Tuy nhiên, đối với các rối loạn tâm thần, sang chấn tâm lý hay nguy cơ tự làm hại bản thân, AI không thể thay thế chuyên gia.

Sự phát triển nhanh chóng của các ứng dụng sức khỏe tâm thần bằng AI cũng khiến nhiều quốc gia bắt đầu xây dựng khung pháp lý nhằm quản lý lĩnh vực này. Các vấn đề về quyền riêng tư, trách nhiệm pháp lý, độ chính xác của lời khuyên và khả năng xử lý tình huống khẩn cấp vẫn là những thách thức cần tiếp tục được giải quyết.

“Trong tương lai, AI có thể là một phần không thể thiếu của hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của trị liệu vẫn nằm ở mối quan hệ giữa con người với con người. AI có thể giúp một người cảm thấy bớt cô đơn, nhưng khó có thể thay thế sự hiện diện, khả năng quan sát và trách nhiệm nghề nghiệp của một nhà trị liệu thực thụ”, chị Li Yuting cho biết.

Thay vì xem AI là đối thủ của các chuyên gia tâm lý, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nên coi đây là một công cụ hỗ trợ. Tuy nhiên, nếu người dùng quá phụ thuộc hoặc nhầm lẫn giữa sự đồng cảm của thuật toán với quá trình trị liệu thực sự, công nghệ cũng có thể trở thành rào cản trên hành trình chữa lành.

Theo Sixth Tone