AI giải mã hoàn chỉnh cuộn giấy cổ bị chôn vùi gần 2.000 năm dưới tro núi lửa

Các nhà nghiên cứu vừa công bố bước đột phá trong việc giải mã những cuộn giấy Herculaneum bị than hóa sau vụ phun trào núi Vesuvius năm 79 sau Công nguyên.

Bằng trí tuệ nhân tạo (AI) kết hợp công nghệ quét hình ảnh tiên tiến, nhóm nghiên cứu đã lần đầu tiên đọc được toàn bộ nội dung của một cuộn giấy mà không cần mở hiện vật, mở ra triển vọng tiếp cận kho tri thức cổ đại bị chôn vùi gần 2.000 năm.

Thành tựu được công bố tại hội nghị ở Naples (Italia) đánh dấu bước tiến quan trọng của dự án Vesuvius Challenge, sáng kiến ra đời năm 2023 nhằm giải mã các bản thảo Herculaneum bằng phương pháp "mở cuộn ảo".

Cận cảnh cuộn giấy cói 2.000 năm tuổi bị cháy thành than. Ảnh: EDUCELAB

AI mở cánh cửa kho tri thức bị chôn vùi gần 2.000 năm

Những cuộn giấy được tìm thấy tại thành phố La Mã cổ Herculaneum, nơi bị phá hủy cùng Pompeii trong thảm họa núi lửa Vesuvius. Được bảo quản dưới lớp tro và bùn núi lửa trong một biệt thự, bộ sưu tập này được một nông dân người Italia phát hiện vào thế kỷ XVIII và hiện được xem là thư viện quy mô lớn duy nhất còn tồn tại từ thời cổ đại.

Do bị cháy thành than, các cuộn giấy cực kỳ mong manh. Trong nhiều thế kỷ, mọi nỗ lực mở chúng bằng các phương pháp cơ học hoặc hóa học đều tiềm ẩn nguy cơ làm hư hại hoặc phá hủy hiện vật.

Vì vậy, các nhà nghiên cứu chuyển sang sử dụng công nghệ quét cắt lớp vi tính (CT) độ phân giải cao kết hợp AI để tái tạo cấu trúc bên trong, "làm phẳng" các lớp giấy trên môi trường số và nhận diện dấu vết mực còn sót lại.

Đến nay, khoảng 45 cuộn giấy và các mảnh giấy cói đã được quét, trong khi hơn 600 cuộn khác vẫn chưa được mở. Phần lớn khu biệt thự nơi phát hiện thư viện cũng chưa được khai quật, đồng nghĩa khả năng tìm thấy thêm nhiều bản thảo vẫn còn rất lớn.

Theo nhóm nghiên cứu, lần đầu tiên một cuộn giấy Herculaneum đã được giải mã gần như hoàn chỉnh mà không cần mở trực tiếp. Cuộn giấy mang ký hiệu PHerc.1667 để lộ khoảng 1,5m văn bản với 20 cột chữ.

Nội dung được xác định là một chuyên luận triết học về đạo đức, nghệ thuật và hành vi con người, có niên đại khoảng từ năm 200 đến 300 trước Công nguyên, đồng thời là cuộn giấy Herculaneum cổ nhất từng được giải mã.

Văn bản dường như phản ánh tư tưởng Khắc kỷ khi bàn về khái niệm "horme" (xung động), cho rằng nếu con người không điều chỉnh hành vi sẽ dễ bị những ham muốn có hại chi phối và đi chệch mục tiêu sống.

Một khái niệm quan trọng khác xuất hiện trong bản thảo là "phronesis", hay trí tuệ thực tiễn, được xem là đức tính cốt lõi trong triết học Khắc kỷ.

Trong bản dịch mới, các nhà nghiên cứu cũng đọc được đoạn viết: "Chúng ta sẽ tìm hiểu về một điều gì đó, nhưng sẽ không nắm bắt được nó, nếu bằng cách nào đó chúng ta rời xa chính mình và bản chất của mình."

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu còn giải mã được một phần cuộn giấy khác mang ký hiệu PHerc.139, trong đó xuất hiện dòng chữ "Philodemus, Về các vị thần, Quyển 8".

Phát hiện này lần đầu xác nhận tác phẩm "Về các vị thần" của triết gia Hy Lạp Philodemus gồm ít nhất tám quyển. Trước đây, giới học thuật mới chỉ biết đến quyển đầu tiên.

Ngoài ra, các nhà nghiên cứu cũng công bố khoảng 70 cột văn bản thuộc tác phẩm "Về các thói xấu, Quyển 1", cũng được cho là của Philodemus.

AI mở ra triển vọng giải mã toàn bộ thư viện cổ

Theo nhóm thực hiện dự án, công nghệ mới giúp giải quyết bài toán từng tồn tại suốt nhiều thế kỷ là làm sao để đọc được các bản thảo mà không phá hủy hiện vật.

Nhóm nghiên cứu cho biết tốc độ giải mã đã tăng nhanh trong thời gian gần đây. Chỉ trong vòng 24 giờ, hệ thống đã đọc được toàn bộ chiều dài của một cuộn giấy, tạo thêm khoảng 140 cột văn bản mới, trong khi trước đó mới chỉ giải mã được khoảng 10% nội dung.

Nhằm đẩy nhanh tiến độ nghiên cứu, Vesuvius Challenge sẽ công khai toàn bộ dữ liệu, mã nguồn và các mô hình AI liên quan đến những cuộn giấy đã được quét, đồng thời treo giải thưởng 1 triệu USD cho cá nhân hoặc nhóm đầu tiên giải mã hoàn chỉnh thêm một cuộn giấy Herculaneum khác.

Dự án cũng đã trao tổng cộng 1,8 triệu USD cho các nhóm nghiên cứu có đóng góp trong quá trình giải mã các bản thảo cổ.

Các nhà nghiên cứu nhận định kết quả mới chỉ là bước khởi đầu. Việc tiếp tục cải thiện thuật toán AI và công nghệ nhận diện mực sẽ giúp đẩy nhanh quá trình đọc hàng trăm cuộn giấy còn lại, qua đó mở ra cơ hội tiếp cận kho tư liệu quý giá về triết học, văn học và lịch sử Hy Lạp - La Mã mà nhân loại từng tưởng đã mất vĩnh viễn sau thảm họa núi Vesuvius gần 2.000 năm trước.