AI không thể thay thế đạo đức nghề nghiệp, bản lĩnh chính trị và tính nhân văn của người làm báo

Đây là lần đầu tiên diễn đàn được tổ chức ở Việt Nam, quy tụ gần 200 đại biểu trong và ngoài nước, cùng các diễn giả, chuyên gia quốc tế đến từ các cơ quan báo chí lớn trên thế giới như South China Morning Post, The Strait Times, Hearst Newspaper…

Sự kiện nhằm thúc đẩy ứng dụng AI hiệu quả trong tòa soạn, tối ưu hoá quy trình sản xuất, nâng cao năng lực chống tin giả và tăng cường kết nối báo chí Việt Nam với mạng lưới chuyên gia toàn cầu.

Tham dự diễn đàn có ông Lưu Đình Phúc, Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch; ông Vũ Quý Cường, Phó Vụ trưởng Vụ Báo chí Xuất bản, Ban Tuyên giáo Trung ương; ông Trần Văn Sơn, Phó Viện trưởng Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ.

Về phía Hiệp hội các Nhà Xuất bản tin tức thế giới (WAN-IFRA) có ông Lee Kah Whye - Giám đốc khu vực Châu Á WAN-IFRA; bà Jen Teo - Phó Giám đốc phụ trách đào tạo và dự án đặc biệt WAN-IFRA.

Về phía Hội Nhà báo Việt Nam có ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam; ông Nguyễn Đức Lợi, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam; ông Trần Trọng Dũng, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam.

AI đang trở thành nền tảng cho tương lai của báo chí

Phát biểu khai mạc diễn đàn, ông Lee Kah Whye, Giám đốc khu vực Châu Á WAN-IFRA cho biết, tại châu Á, để thực hiện sứ mệnh hỗ trợ nền báo chí có trách nhiệm và giúp các cơ quan báo chí phát triển bền vững, WAN-IFRA tổ chức các chương trình đào tạo, các hội nghị như AI Forum để tạo ra những cơ hội kết nối, học hỏi lẫn nhau giữa các thành viên và cộng đồng báo chí.

WAN-IFRA (World Association of News Publishers) hay còn gọi là Hiệp hội các Nhà xuất bản tin tức thế giới là một tổ chức phi lợi nhuận, với khoảng 3.000 hội viên trực tiếp, 40 hiệp hội thành viên, đại diện cho 18.000 cơ quan báo chí tại 120 quốc gia.

Sứ mệnh của WAN-IFRA là hỗ trợ nền báo chí có trách nhiệm và giúp các cơ quan báo chí phát triển bền vững thông qua việc cung cấp chuyên môn, dịch vụ và các giải pháp nhằm gia tăng doanh thu cũng như nâng cao năng suất hoạt động.

“WAN-IFRA đã theo dõi sát sao sự phát triển của AI kể từ khi ChatGPT xuất hiện vào ngày 30/11/2022.

Ban đầu, không ít người cho rằng AI chỉ là một xu hướng nhất thời, giống như NFT hay Blockchain từng tạo nên làn sóng vào giai đoạn 2020-2021 rồi dần hạ nhiệt.

Tuy nhiên đến nay, AI không còn là một trào lưu mà đang trở thành nền tảng cho tương lai của ngành”, Giám đốc khu vực Châu Á WAN-IFRA chia sẻ.

Giám đốc khu vực châu Á WAN-IFRA nhận định, tại nhiều cơ quan báo chí tiên tiến, AI đang làm thay đổi phương thức vận hành với tốc độ chưa từng có. Công nghệ này không chỉ thúc đẩy đổi mới mà còn buộc các tòa soạn phải xem xét lại mô hình sản xuất, phân phối và khai thác nội dung truyền thống.

Bên cạnh những cơ hội, AI cũng đặt ra nhiều thách thức về quy trình tác nghiệp, các nguyên tắc quản trị và việc sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm. Theo ông, AI hiện không còn chỉ được sử dụng để hỗ trợ viết bài, dịch thuật hay quản lý nội dung mà đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực khác trong hoạt động của tòa soạn.

Tiếp nối, ông Lê Quốc Minh, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhận định, AI càng phát triển thì câu hỏi về niềm tin, về con người, về báo chí càng trở nên quan trọng.

Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh đã đề cập những số liệu mới nhất, trong số các tác phẩm tham dự Giải Pulitzer vừa qua, có 8 tác phẩm ứng dụng AI ở một số công đoạn, trong đó 5 tác phẩm đã đoạt giải. Điều này phản ánh AI đã trở thành công cụ quen thuộc trong hoạt động báo chí, thay vì chỉ dừng ở giai đoạn thử nghiệm.

Dẫn báo cáo AI and the Future of News của Reuters Institute, ông Lê Quốc Minh cho biết chỉ 12% công chúng được khảo sát cảm thấy thoải mái với các bản tin hoàn toàn do AI tạo ra, trong khi tỷ lệ này lên tới 62% đối với những sản phẩm do con người thực hiện. Theo ông, khoảng cách giữa hai con số này chính là khoảng cách của niềm tin.

Ông cho rằng, với những vấn đề quan trọng của xã hội, điều độc giả quan tâm vẫn là liệu thông tin đã được kiểm chứng hay chưa, phóng viên có trực tiếp đến hiện trường hay không và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu thông tin sai lệch. Đây đều là những yếu tố mà AI không thể thay thế vai trò của người làm báo.

Bên cạnh những cơ hội, ông cũng lưu ý tới các rủi ro khi ứng dụng AI trong báo chí. Dẫn quan điểm của Mark Thompson, Giám đốc điều hành Human Intelligence, ông cho biết các nhà nghiên cứu đã chỉ ra hai hiện tượng đáng lo ngại.

Thứ nhất là xu hướng “nịnh hót” của AI, khi hệ thống có xu hướng đưa ra những câu trả lời mà người dùng muốn nghe thay vì phản ánh sự thật khách quan. Thứ hai là tình trạng con người dần mất đi tư duy phản biện và trở nên phụ thuộc vào các gợi ý của AI khi sử dụng công nghệ trong thời gian dài.

Ông bày tỏ tin tưởng tương lai không phải là một nền báo chí vận hành hoàn toàn bởi máy móc, mà là một nền báo chí biết khai thác hiệu quả công nghệ để gia tăng năng lực của con người. Theo đó, AI có thể giúp nhà báo nghiên cứu sâu hơn, phân tích tốt hơn, kể chuyện sáng tạo hơn và có thêm thời gian dành cho những đề tài có ý nghĩa đối với xã hội.

Toà soạn trên thế giới đang dùng AI như thế nào?

Bước vào các phiên thảo luận chuyên đề, các diễn giả đã trình bày những kinh nghiệm của toà soạn mình trong việc ứng dụng AI.

Ông Jun Zhang, Giám đốc Công nghệ của South China Morning Post (SCMP) chia sẻ những chiến lược ứng dụng AI của tòa soạn trong bối cảnh ngành báo chí đang đối mặt với những thay đổi sâu sắc.

Ông cho biết, các cơ quan báo chí hiện đứng trước ba thách thức lớn: lượng người dùng hoạt động hằng ngày (DAU) sụt giảm từ 20-40% do tác động của các công cụ tìm kiếm AI và mô hình Zero-click của Google; thời gian độc giả dành cho báo chí giảm khoảng 5-15%; trong khi phần lớn độc giả hiện nay đều ở độ tuổi 40-50, còn thế hệ trẻ ngày càng ít tiếp cận tin tức qua website và ứng dụng báo chí.

Từ đó, SCMP xây dựng chiến lược “3+1” trong ứng dụng AI. Ba trọng tâm gồm: nâng cao khả năng tiếp cận nội dung thông qua công cụ tìm kiếm AI và hệ thống cá nhân hóa có trách nhiệm; phát triển Liquid Content Engine nhằm tối ưu hóa phân phối nội dung trên đa nền tảng; và chuẩn bị hạ tầng cho Agentic Web. Phần “+1” tập trung vào việc ứng dụng AI để nâng cao năng suất biên tập thông qua đào tạo và trang bị các công cụ như Gemini, Claude Code cùng nhiều mô hình AI khác cho phóng viên và biên tập viên.

Sau hai tuần đưa vào vận hành, lượng sử dụng chức năng tìm kiếm đã tăng khoảng 50%. Bên cạnh đó, SCMP cũng phát triển hệ thống cá nhân hóa nội dung theo hướng kết hợp giữa thuật toán và biên tập viên.

Theo ông, khoảng 50% nội dung được thuật toán đề xuất, trong khi 50% còn lại do đội ngũ biên tập quyết định nhằm bảo đảm giá trị biên tập, hạn chế hình thành “bong bóng thông tin” và duy trì tính đa dạng của nội dung.

Đối với hệ thống Liquid Content Engine, ông cho biết AI được sử dụng để tự động chuyển đổi một bài báo thành nhiều phiên bản phù hợp với từng nền tảng như Facebook, Instagram hay TikTok, qua đó nâng cao hiệu quả phân phối nội dung trong bối cảnh nguồn nhân lực phụ trách mạng xã hội còn hạn chế.

“AI sẽ không thay thế các nhà báo. Nhưng nếu chúng ta không đổi mới cách đưa tin đến với độc giả, thì chính điều đó sẽ khiến các cơ quan báo chí biến mất”, giám đốc Công nghệ South China Morning Post nhận định.

Với kinh nghiệm từng là Giám đốc điều hành một cơ quan báo chí độc lập chuyên điều tra tham nhũng và lạm dụng quyền lực tại Colombia, bà Claudia Báez mang đến góc nhìn kết hợp giữa thực tiễn điều hành tòa soạn và tư duy tư vấn chiến lược về chuyển đổi AI trong báo chí.

Một trong những vấn đề được bà nhấn mạnh là sự khác biệt giữa “sử dụng AI” và “tích hợp AI”. Theo bà, nhiều cơ quan báo chí hiện mới dừng ở việc để từng cá nhân sử dụng các công cụ AI, trong khi chưa xây dựng được quy trình, chính sách và cơ chế vận hành ở cấp độ tổ chức. Điều này khiến những kinh nghiệm tích lũy dễ bị mất đi khi nhân sự rời khỏi đơn vị, đồng thời hạn chế khả năng mở rộng và tối ưu hiệu quả ứng dụng AI.

Minh họa cho cách triển khai AI trong thực tế, bà giới thiệu dự án Nunchi của tổ chức kiểm chứng thông tin Chequeado (Argentina). Công cụ này sử dụng AI để phân tích bình luận của độc giả trên Instagram và website, xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá nhằm nhận diện những chủ đề gây tranh luận, mức độ đồng thuận của công chúng và hiệu quả truyền thông của thương hiệu.

Bên cạnh đó, bà cũng chia sẻ về dự án Power Notes của báo El Comercio (Peru), được phát triển nhằm tự động hóa một phần quy trình điều tra báo chí. Hệ thống kết nối nhiều nguồn dữ liệu công khai như dữ liệu của chính phủ, quốc hội và thông tin về xung đột lợi ích để đối chiếu, phát hiện các dấu hiệu phục vụ điều tra.

Chia sẻ tại diễn đàn, bà E-von Yeung, Biên tập viên phụ trách Chiến lược Tòa soạn tờ The Straits Times cho biết, toà soạn đang tiếp cận AI theo hướng coi đây là công cụ hỗ trợ hoạt động báo chí, thay vì thay thế vai trò của nhà báo.

Để giúp phóng viên dễ áp dụng, The Straits Times đã xác định bảy nhóm trường hợp được phép sử dụng AI. Đáng chú ý, AI chỉ được phép hỗ trợ soạn thảo tin nóng như các thông cáo về kết quả kinh doanh doanh nghiệp, những nội dung mang tính lặp lại và có cấu trúc tương đối giống nhau giữa các cơ quan báo chí. Trong khi đó, AI không được phép tạo nội dung đối với các bài điều tra, phóng sự chuyên sâu hay báo chí hình ảnh.

Ngoài việc xây dựng chính sách, The Straits Times còn phát triển nhiều công cụ AI phục vụ trực tiếp quy trình sản xuất tin bài. Một trong số đó là SEO Scorecard, được tích hợp ngay trong hệ thống quản trị nội dung (CMS), giúp phóng viên tối ưu bài viết cho công cụ tìm kiếm thông qua các đánh giá trực quan và gợi ý cải thiện về tiêu đề, cấu trúc hay cách trình bày.

Tòa soạn cũng ứng dụng AI để phân tích nhu cầu độc giả bằng cách gắn nhãn toàn bộ bài viết theo từng nhóm nhu cầu và kết hợp dữ liệu tương tác, hệ thống hỗ trợ ban biên tập đánh giá mức độ đáp ứng của nội dung đối với độc giả, từ đó điều chỉnh chiến lược sản xuất tin bài.

Một công cụ nội bộ khác là Beholder, sử dụng AI để theo dõi liên tục các nguồn thông tin mục tiêu. Khi phát hiện những thay đổi hoặc diễn biến đáng chú ý, hệ thống sẽ tự động gửi cảnh báo đến Slack, giúp phóng viên không phải liên tục làm mới các trang theo dõi, qua đó giảm đáng kể khối lượng công việc lặp lại và áp lực xử lý thông tin.

Trong dòng chảy chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ cho sứ mệnh cốt lõi của báo chí. Mục tiêu cuối cùng của chuyển đổi số không phải là chạy theo những công cụ mới, mà là nâng cao chất lượng nội dung, tăng cường khả năng phục vụ công chúng và củng cố niềm tin xã hội.