Ai nắm quyền quyết định chiến tranh và đàm phán của Iran?

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) tại một trung tâm huấn luyện quân sự tại Quảng trường Tajrish, Tehran, Iran, ngày 2/11/2026. Ảnh: WANA

Các nỗ lực ngoại giao nhằm ngăn chặn một cuộc chiến mới giữa Iran và Mỹ vẫn đang được duy trì. Tuy nhiên, tiến trình đàm phán đình trệ cho thấy vai trò ngày càng lớn của bộ máy an ninh, quân sự trong việc định hình chính sách đối ngoại và quyết định chiến lược của Tehran.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian hôm 2/11 cho biết chính phủ của ông đã được Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei trao một số thẩm quyền liên quan đến đàm phán với Mỹ. Tuy nhiên, ông không tiết lộ cụ thể phạm vi quyền hạn này, trong bối cảnh chịu sức ép từ các phe phái cứng rắn phản đối thỏa thuận với Washington.

Tuyên bố được đưa ra khi Qatar, Pakistan và một số bên trung gian đang nỗ lực ngăn chặn các cuộc tấn công mới của Mỹ nhằm vào Iran. Nguy cơ leo thang xuất hiện sau chiến dịch không kích do Mỹ và Israel phát động hôm 28/2, khiến Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei cùng nhiều quan chức cấp cao Iran thiệt mạng.

Theo kênh Al Jazeera, kể từ đó, cán cân quyền lực tại Tehran có xu hướng dịch chuyển về phía các chỉ huy IRGC và giới chức an ninh. Sina Toossi, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, nhận định rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng cần có sự ủng hộ của bộ máy an ninh và quân sự Iran.

Ông cho rằng đàm phán hiện không chỉ xoay quanh chương trình hạt nhân và các lệnh trừng phạt, mà còn liên quan đến những vấn đề an ninh hậu xung đột, đặc biệt là quyền kiểm soát eo biển Hormuz và các bảo đảm ngăn chặn những cuộc tấn công mới.

Giới quân sự ngày càng có tiếng nói

Iran khẳng định các quyết định liên quan đến chiến tranh và đàm phán được đưa ra thông qua cơ chế phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, trong đó có Văn phòng Lãnh tụ Tối cao và Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao (SNSC). Những cơ quan này đều có sự tham gia của các nhân vật quân sự và an ninh cấp cao.

Văn phòng Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei cho biết ông đã gặp các chỉ huy quân sự, trong đó có Tư lệnh IRGC Ahmad Vahidi, để đưa ra chỉ thị ứng phó trước nguy cơ Mỹ phát động chiến tranh toàn diện. Ông yêu cầu lực lượng vũ trang phản ứng ngay lập tức trước mọi mối đe dọa, không bị giới hạn về địa lý, đồng thời mở rộng danh sách mục tiêu của Mỹ và Israel nếu xung đột leo thang.

Về nguyên tắc, Lãnh tụ Tối cao là người có quyền quyết định cuối cùng đối với những vấn đề trọng đại như chấm dứt chiến tranh. Tuy nhiên, các quyết định này thường được đưa ra bỏ phiếu trước tại SNSC, cơ quan gồm đại diện lực lượng vũ trang, các bộ trưởng, Chủ tịch Quốc hội và người đứng đầu ngành tư pháp.

Đáng chú ý, dù Tổng thống Pezeshkian đồng thời là Chủ tịch SNSC, vai trò của Tổng thư ký hội đồng gần đây được đánh giá ngày càng quan trọng. Chức vụ này hiện do Mohsen Rezaei đảm nhiệm, người từng là Tổng tư lệnh IRGC.

Khi Phó Tổng thống Mỹ JD Vance gửi thư tới Tehran tuần trước, người nhận được đề tên là Rezaei thay vì Tổng thống Pezeshkian hay Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, nhân vật từng dẫn dắt đoàn đàm phán Iran trong những tháng gần đây.

Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Iran khẳng định ông Ghalibaf vẫn giữ vị trí trưởng đoàn đàm phán. Ngoại trưởng Abbas Araghchi và các cấp phó cũng tiếp tục duy trì liên lạc với các bên trung gian, thúc đẩy hoạt động ngoại giao thông qua Liên hợp quốc và các tổ chức quốc tế.

Thỏa thuận với Mỹ đổ vỡ, Tehran siết chặt lập trường

Hồi tháng 6, các cuộc đàm phán do ông Ghalibaf dẫn dắt từng giúp Iran và Mỹ ký biên bản ghi nhớ (MoU), qua đó tạm dừng chiến sự và dỡ bỏ lệnh phong tỏa hàng hải đối với các cảng phía nam Iran.

Tuy nhiên, thỏa thuận nhanh chóng đổ vỡ sau khi Tehran cáo buộc Washington vi phạm nhiều điều khoản liên quan đến eo biển Hormuz. IRGC sau đó tấn công ba tàu bị cho là đi qua khu vực trái phép. Quân đội Mỹ đáp trả bằng các cuộc không kích mới, tái áp đặt phong tỏa hàng hải và bổ sung các biện pháp trừng phạt Iran.

Sự việc làm dấy lên tranh luận về quyền ra quyết định trong bộ máy chính quyền Iran, đặc biệt là vai trò của các phe phái cứng rắn. Đến giữa tháng 10, người phát ngôn IRGC Hossein Mohebbi khẳng định các cuộc tấn công nhằm vào ba tàu không phải hành động tự phát, mà được thực hiện với sự phối hợp của những cấp có thẩm quyền cao hơn.

Đầu tháng 8, Tổng thống Pezeshkian từng bày tỏ mong muốn thỏa thuận với Mỹ được duy trì, cho rằng hai bên nên thành lập một nhóm xử lý các vi phạm thay vì tiếp tục đối đầu.

Hiện nay, nhiều yêu cầu của Iran trong các cuộc tiếp xúc mới được cho là nhằm khôi phục thỏa thuận hồi tháng 6, nhưng với những điều kiện và bảo đảm chặt chẽ hơn.

Tehran yêu cầu Mỹ chấm dứt phong tỏa hải quân, dỡ bỏ các lệnh trừng phạt dầu mỏ và những lĩnh vực khác, giải phóng tài sản bị đóng băng ở nước ngoài, giảm hiện diện quân sự quanh Iran và chấm dứt giao tranh trên tất cả các mặt trận, bao gồm Liban.

Đối với eo biển Hormuz, Iran muốn thực thi quyền kiểm soát tại khu vực và yêu cầu Washington công nhận thỏa thuận giữa Tehran với Oman về việc thiết lập các tuyến hàng hải, tạo điều kiện mở cửa trở lại một phần eo biển. Những điều kiện này phải được đáp ứng trước khi đàm phán chuyển sang giai đoạn tiếp theo, trong đó có chương trình hạt nhân Iran.

Ai sẽ nhượng bộ trước?

Theo chuyên gia Toossi, sự phân chia vai trò giữa các nhà lãnh đạo Rezaei, Ghalibaf và Pezeshkian không nhất thiết phản ánh cạnh tranh giữa các trung tâm quyền lực. Thay vào đó, đây có thể là sự phân công trách nhiệm trong một quy trình được điều phối tập trung dưới sự lãnh đạo của Mojtaba Khamenei.

Giới lãnh đạo Iran dường như không muốn lặp lại những gì họ xem là sai lầm trong các cuộc đàm phán trước đây với chính quyền Tổng thống Donald Trump, khi Tehran từng đưa ra nhượng bộ hoặc dựa vào cam kết của Washington nhưng sau đó vẫn phải đối mặt với sức ép và các cuộc tấn công quân sự.

Chuyên gia nhận định Iran hiện muốn Mỹ thực hiện đầy đủ các cam kết trước khi Tehran đưa ra nhượng bộ, bao gồm cả những thỏa thuận chính thức hóa vai trò của nước này trong quản lý eo biển Hormuz.

Dù Iran đã đề xuất rút ngắn thời gian mở lại eo biển xuống còn hai ngày, động thái này mới chỉ thể hiện sự linh hoạt về chiến thuật, chưa giải quyết được bất đồng cốt lõi.

Vấn đề không đơn thuần là eo biển Hormuz được mở lại nhanh đến đâu, mà là bên nào có quyền quyết định những điều kiện để tuyến hàng hải chiến lược này tiếp tục hoạt động. Đây vẫn là trở ngại lớn khiến đàm phán khó đạt đột phá, bất chấp cả Washington và Tehran đều có lý do để tránh một cuộc chiến mới.