AI nâng tầm giá trị nghề nghiệp nhưng không thay thế kiểm toán viên

Phó Tổng Giám đốc Dịch vụ Kiểm toán, PwC Việt Nam Đỗ Đức Hậu

Thưa ông, hiện nay AI đã tác động tới mọi lĩnh vực, trong đó có nghề kiểm toán. Theo ông, AI phát huy hiệu quả nhất ở những khâu nào trong quy trình kiểm toán và mang lại những giá trị gia tăng gì so với phương pháp truyền thống?

Trong bối cảnh kinh doanh ngày càng phức tạp, các doanh nghiệp đã số hóa quy trình nghiệp vụ và dữ liệu quan trọng, dẫn đến sự bùng nổ về khối lượng dữ liệu; trong đó, số liệu, sổ kế toán và chứng từ kế toán chủ yếu được lưu trữ dưới dạng điện tử. Trước thực tế đó, phương pháp kiểm toán truyền thống phần nào đã bộc lộ những hạn chế. Việc kiểm toán trong môi trường công nghệ thông tin, cùng với ứng dụng các công nghệ tiên tiến như AI, đã trở thành yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao chất lượng kiểm toán và dịch vụ đảm bảo.

Trong quy trình kiểm toán, AI phát huy vai trò quan trọng trong việc xử lý và phân tích dữ liệu toàn diện trên quy mô lớn trong thời gian ngắn hơn, hỗ trợ KTV phát hiện các mối liên hệ bất thường, nhận diện và đánh giá rủi ro kiểm toán một cách chính xác hơn; từ đó thiết kế các thủ tục kiểm toán phù hợp để xử lý hiệu quả các rủi ro đã được xác định.

Xuyên suốt quá trình kiểm toán, AI hiện đã có khả năng thay thế KTV thực hiện một phần các thủ tục trước đây mang tính thủ công như chọn mẫu, kiểm tra - đối chiếu số liệu giữa các chứng từ, ghi chép hồ sơ kiểm toán… Qua đó, giúp giảm thiểu đáng kể thời gian kiểm toán thông qua việc tự động hóa các công việc lặp đi lặp lại. Nhờ vậy, KTV có thể tập trung nhiều hơn vào các phân tích, đánh giá chuyên sâu và xử lý những lĩnh vực có rủi ro cao, đòi hỏi xét đoán chuyên môn phức tạp.

Cùng với việc nâng cao hiểu biết về dữ liệu và rủi ro của doanh nghiệp, KTV có thể đưa ra nhiều khuyến nghị giá trị, hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa quản trị và hoạt động, bên cạnh việc hoàn thành trách nhiệm kiểm toán và phát hành báo cáo kiểm toán.

Có thể nói, AI không chỉ làm thay đổi cách thức tiến hành kiểm toán mà còn góp phần nâng tầm vai trò và giá trị của KTV, bao gồm cả các giá trị gia tăng mang tính tư vấn, qua đó hỗ trợ sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Năm 2025, một số vụ việc liên quan đến việc sử dụng AI thiếu kiểm soát đã làm dấy lên tranh luận toàn cầu về “AI có trách nhiệm” trong kiểm toán. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Trong lĩnh vực kiểm toán, AI mang đến những cơ hội đột phá nhưng không thể thay thế trách nhiệm của KTV, đặc biệt trong việc đưa ra xét đoán chuyên môn và duy trì thái độ hoài nghi nghề nghiệp, tuân thủ các chuẩn mực kiểm toán và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. AI chỉ đóng vai trò hỗ trợ, còn KTV phải là người chịu trách nhiệm cuối cùng đối với các báo cáo kiểm toán của mình.

Khi khai thác tiềm năng của AI, KTV đồng thời phải đối mặt với những rủi ro đáng kể, trong đó có rủi ro về thiên kiến (bias) của mô hình AI, có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tính khách quan của kết luận kiểm toán. AI bị thiên lệch có thể bỏ sót các giao dịch tiềm ẩn rủi ro hoặc nhầm lẫn trong việc đánh dấu các giao dịch hợp lệ, từ đó làm suy giảm chất lượng và độ tin cậy của cuộc kiểm toán.

Điều này cho thấy, việc sử dụng AI có trách nhiệm phải luôn được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của con người, trong một khung quản trị vững chắc. Các công cụ AI cần trải qua quy trình kiểm soát nghiêm ngặt từ khâu kiểm thử, phê duyệt đến cập nhật, nhằm bảo đảm tính ổn định và độ chính xác. KTV cần kiểm tra lại các kết quả do AI tạo ra, đồng thời lập hồ sơ đầy đủ về các giả định, dữ liệu đầu vào và quy trình vận hành của AI; trong đó, dữ liệu đầu vào phải có chất lượng cao, đáng tin cậy và được bảo đảm tính toàn vẹn.

AI mang đến những cơ hội đột phá nhưng không thể thay thế trách nhiệm của KTV. Ảnh minh họa

Bên cạnh vấn đề sử dụng AI có trách nhiệm, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đang đặt ra những thách thức và yêu cầu gì đối với ngành Kiểm toán, thưa ông?

Ngoài các rủi ro phát sinh từ việc áp dụng AI trong nội bộ hoạt động kiểm toán, ngành Kiểm toán còn phải đối mặt với những rủi ro liên quan đến việc ứng dụng công nghệ thông tin và AI từ phía các đơn vị được kiểm toán. Việc sử dụng công nghệ tại các đơn vị được kiểm toán không chỉ đặt ra yêu cầu tuân thủ pháp luật và bảo vệ dữ liệu, mà còn làm gia tăng các rủi ro kiểm toán liên quan đến độ tin cậy, tính chính xác và đầy đủ của số liệu, sổ sách kế toán và chứng từ được tạo lập trên nền tảng công nghệ.

Thực tiễn đó đòi hỏi các cơ quan chuyên môn cần kịp thời ban hành các chuẩn mực, hướng dẫn kiểm toán phù hợp với bối cảnh mới, đồng thời tăng cường giám sát chất lượng dịch vụ kiểm toán.

Về phía các công ty kiểm toán, việc cập nhật và áp dụng công nghệ, xây dựng và hoàn thiện phương pháp luận kiểm toán, đặc biệt trong môi trường công nghệ thông tin phức tạp, đòi hỏi sự đầu tư nghiêm túc, bài bản vào hạ tầng công nghệ cũng như các chương trình đào tạo chuyên sâu về công nghệ thông tin.

Trong bối cảnh ngành Kiểm toán đang chuyển mình mạnh mẽ dưới tác động của công nghệ, KTV không chỉ cần nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn phải nâng cao các kỹ năng về công nghệ thông tin, bao gồm cả AI. KTV cần có khả năng đánh giá, quản lý rủi ro công nghệ, đồng thời giám sát, kiểm tra và giải thích các kết quả do công nghệ tạo ra một cách khách quan, có trách nhiệm. Trên cơ sở đó, KTV đưa ra kết luận dựa trên xét đoán chuyên môn sắc bén, tránh lệ thuộc vào các thiên lệch tiềm ẩn do công nghệ gây ra.

Kiểm toán nhà nước đang xây dựng, triển khai lộ trình ứng dụng AI vào hoạt động kiểm toán. Từ kinh nghiệm của PwC trong việc tích hợp công nghệ vào kiểm toán, ông có gợi mở gì đối với Kiểm toán nhà nước để thực hiện tốt lộ trình này?

Chúng tôi hoàn toàn ủng hộ việc xây dựng và triển khai lộ trình ứng dụng AI vào hoạt động của Kiểm toán nhà nước. Từ kinh nghiệm thực tiễn trong triển khai và tích hợp công nghệ, cũng như ứng dụng AI trong kiểm toán, chúng tôi cho rằng để vượt qua các thách thức và tối ưu hóa giá trị của quá trình chuyển đổi số, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng công nghệ vững chắc và tích hợp liền mạch vào quy trình kiểm toán - đây là điều kiện tiên quyết.

Nhằm bảo đảm độ tin cậy của các công cụ AI được áp dụng, AI cần được đào tạo trên bộ dữ liệu chất lượng cao và được cập nhật thường xuyên. Đồng thời, cần thiết lập quy trình chính thức về phát triển, kiểm thử, phê duyệt và cập nhật công cụ AI.

Lực lượng nhân sự cũng cần được đầu tư mạnh mẽ cả về tuyển dụng và đào tạo chuyên sâu, bảo đảm sự phối hợp nhuần nhuyễn giữa nghiệp vụ kiểm toán và kỹ thuật công nghệ.

Bên cạnh đó, tăng cường hợp tác trong nước và quốc tế là yếu tố hết sức quan trọng nhằm chia sẻ kinh nghiệm triển khai AI thành công tại các tổ chức. Sự hợp tác này bao gồm hợp tác giữa Kiểm toán nhà nước với kiểm toán độc lập, cũng như với các đối tác về công nghệ và đào tạo.

Xin trân trọng cảm ơn ông!./.

XUÂN HỒNG (thực hiện)