Ai sẽ chăm sóc người già trong tương lai?

Ảnh minh họa: AI

Nỗi lo không người chăm sóc

Một buổi sáng đầu hè, bà Nguyễn Thị Lan (73 tuổi, TP Đà Nẵng) lặng lẽ ngồi trước hiên nhà nhìn dòng người qua lại. Căn nhà rộng hơn 60m2 từng là nơi sinh sống của ba thế hệ, nay chỉ còn một mình bà. Chồng bà mất cách đây gần 8 năm. Người con trai duy nhất hiện định cư tại Canada cùng gia đình riêng. Dù con cái liên tục gọi điện hỏi thăm và gửi tiền phụng dưỡng, nhưng khoảng cách địa lý khiến họ không thể trực tiếp chăm sóc bà.

Ba tháng trước, bà Lan bị ngã trong nhà tắm và nằm bất động nhiều giờ trước khi hàng xóm phát hiện. Đó cũng là lần đầu tiên bà thực sự cảm nhận rõ nỗi lo tuổi già. "Tôi không trách con vì con phải lo cho cuộc sống riêng. Nhưng nhiều lúc đau ốm mới thấy tuổi già cần nhất là có người ở bên cạnh. Tiền có thể giải quyết nhiều việc song không thay thế được sự chăm sóc và động viên tinh thần", bà Lan tâm sự.

Khi còn trẻ, ông Trần Văn Hùng (67 tuổi, TPHCM), lựa chọn không kết hôn để tập trung cho công việc kinh doanh. Quyết định này giúp ông có cuộc sống khá giả và tự do trong nhiều năm. Tuy nhiên, khi bước sang tuổi nghỉ hưu, cảm giác cô đơn bắt đầu xuất hiện. "Tôi có bạn bè, có điều kiện kinh tế nhưng vẫn cảm thấy thiếu một mái ấm gia đình, điều mà hồi trẻ tôi không mấy quan tâm. Những lúc đau ốm phải nhập viện, tôi càng cảm nhận rõ điều này. Có lần nằm viện một tuần, mọi thủ tục đều phải nhờ bạn bè thay phiên hỗ trợ", ông Hùng chia sẻ.

Ảnh minh họa

Điều khiến ông Hùng lo lắng nhất hiện nay không phải là tài chính mà là những năm cuối đời khi sức khỏe suy giảm nghiêm trọng. Ông Hùng trăn trở: "Nếu sau này không còn khả năng tự chăm sóc bản thân thì ai sẽ là người quyết định thay mình những việc quan trọng? Ai sẽ ở bên cạnh khi mình cần nhất?"

Trước đây, các gia đình thường có ba, bốn người con, thậm chí nhiều hơn, thì nay mô hình gia đình một hoặc hai con đã trở nên phổ biến. Không ít người trẻ còn lựa chọn không kết hôn hoặc không sinh con. Sự thay đổi này phản ánh những chuyển biến mạnh mẽ về kinh tế, xã hội và quan niệm sống. Chi phí nuôi dạy con ngày càng cao, áp lực việc làm, nhà ở, giáo dục cùng mong muốn phát triển sự nghiệp khiến nhiều cặp vợ chồng cân nhắc kỹ lưỡng trước quyết định sinh con.

Trong khi đó, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam liên tục tăng, kéo theo nhu cầu chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ sinh hoạt cũng tăng lên đáng kể. Theo GS. TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội, gia đình vẫn là trụ cột chính trong việc chăm sóc người cao tuổi ở Việt Nam. Tuy nhiên, mô hình này đang chịu nhiều sức ép khi quy mô gia đình ngày càng thu hẹp. Nếu trước đây, một cặp vợ chồng có thể có ba hoặc bốn người con cùng chia sẻ trách nhiệm phụng dưỡng cha mẹ thì hiện nay, trách nhiệm đó thường tập trung vào một hoặc hai người con. Điều này đặc biệt rõ tại các đô thị lớn, nơi người trẻ phải đối mặt với áp lực công việc và cuộc sống ngày càng lớn. Nhiều người phải rời quê hương để học tập, làm việc hoặc định cư ở nước ngoài. Khoảng cách địa lý khiến việc chăm sóc cha mẹ già trở nên khó khăn hơn dù tình cảm gia đình vẫn gắn bó.

Chuẩn bị cho một xã hội già hóa

Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh trên thế giới. Trong khi đó, mức sinh tại nhiều tỉnh, thành phố đang giảm xuống dưới mức sinh thay thế. Theo GS.TS Trần Đình Cử, nếu xu hướng này kéo dài, số người cao tuổi sống một mình hoặc chỉ sống cùng vợ/chồng sẽ ngày càng tăng trong những thập niên tới.

GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội

Thực tế cho thấy, việc chăm sóc người cao tuổi không thể chỉ dựa hoàn toàn vào gia đình như trước đây. Cần phát triển đồng bộ các mô hình chăm sóc dài hạn, từ dịch vụ chăm sóc tại nhà, trung tâm chăm sóc ban ngày, hệ thống điều dưỡng cộng đồng đến các cơ sở dưỡng lão chuyên nghiệp. "Tại nhiều quốc gia có mức sinh thấp như Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore, các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi đã trở thành một phần quan trọng của hệ thống an sinh xã hội. Người già có thể được hỗ trợ y tế, phục hồi chức năng và chăm sóc sinh hoạt ngay tại nơi cư trú", GS.TS Nguyễn Đình Cử cho biết.

Bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, các chuyên gia cũng khuyến nghị, mỗi cá nhân cần chủ động chuẩn bị cho tuổi già từ sớm. Việc tích lũy tài chính, tham gia bảo hiểm hưu trí, duy trì sức khỏe thể chất và tinh thần, xây dựng các mối quan hệ xã hội bền vững sẽ giúp giảm bớt những rủi ro khi bước vào tuổi xế chiều. Nhiều nghiên cứu cho thấy, người cao tuổi có mạng lưới bạn bè, tham gia các hoạt động cộng đồng và duy trì lối sống năng động thường có chất lượng cuộc sống tốt hơn, ít cảm giác cô đơn hơn so với những người sống khép kín.