AI tái cấu trúc thị trường lao động: Rủi ro đè nặng lên những nhóm nhân sự nào?

Trí tuệ nhân tạo (AI) từng được xem là công nghệ chủ yếu thay thế lao động chân tay hoặc các thao tác đơn giản. Tuy nhiên, sự bùng nổ của GenAI (trí tuệ nhân tạo tạo sinh) đã thay đổi hoàn toàn cục diện.

Các hệ thống tự động hiện có khả năng soạn thảo văn bản, biên dịch tài liệu, tạo code (mã nguồn), tổng hợp dữ liệu và đảm nhận nhiều tác vụ chuyên môn của nhân viên văn phòng.

Mặc dù vậy, dữ liệu mới nhất cho thấy câu chuyện không dừng lại ở việc "máy móc thay thế con người". Theo báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế ILO, khoảng 11,5 triệu lao động tại Việt Nam, tương đương 1/5 lực lượng lao động, đang làm các công việc chịu tác động từ GenAI. 

Dù vậy, chỉ khoảng 1 triệu lao động đang làm những công việc có tính chuẩn hóa cao và dễ bị AI thay thế hoàn toàn. ILO nhận định kịch bản phổ biến nhất là sự phân tách công việc: AI đảm nhận một số nhiệm vụ tự động, trong khi con người giữ vai trò xử lý các công đoạn còn lại.

AI chưa gây ra thất nghiệp hàng loạt nhưng đang tác động mạnh mẽ đến thị trường lao động. Ảnh: Shutterstock

Xu hướng này đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. Báo cáo AI Index 2026 của Đại học Stanford chỉ ra 88% tổ chức được khảo sát đã ứng dụng AI trong ít nhất một chức năng hoạt động.

Đồng thời, 70% doanh nghiệp triển khai GenAI vào vận hành kinh doanh. Dòng vốn đầu tư tư nhân toàn cầu vào AI trong năm 2025 cũng ghi nhận mức tăng trưởng 127,5%.

Khi tốc độ phủ sóng của công nghệ gia tăng, vấn đề trọng tâm của doanh nghiệp là xác định phần việc nào sẽ được giao cho máy móc.

Nhóm nghề nào chịu ảnh hưởng nhất?

Nghiên cứu tháng 5/2026 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy năng lực AI hiện tại đạt hiệu quả cao nhất ở nhóm nghề xử lý thông tin thường quy, công việc hành chính và các nhiệm vụ có thể mã hóa.

Ngược lại, máy móc còn khoảng cách lớn so với con người ở các kỹ năng phán đoán theo ngữ cảnh, thấu hiểu liên cá nhân, ra quyết định phức tạp và nhận trách nhiệm.

Về cơ bản, công việc nào có quy trình dạng "nhập dữ liệu  xử lý  tạo đầu ra theo mẫu" đều dễ bị AI can thiệp.

Đài CNN đề xuất người lao động nên chia nhỏ công việc thành từng nhiệm vụ cụ thể để đánh giá mức độ rủi ro.

Những tác vụ thực hiện hoàn toàn trên máy tính, có tính lặp lại và dự đoán được sẽ có nguy cơ tự động hóa cao nhất.

Một điểm đáng chú ý là AI đang tác động đến cơ hội của nhóm nhân sự mới vào nghề trước khi xóa bỏ hoàn toàn một ngành nghề.

Báo cáo AI Index 2026 ghi nhận số lượng việc làm của các nhà phát triển phần mềm trong độ tuổi 22-25 đã giảm gần 20% kể từ năm 2024.

Khoảng 1/3 tổ chức được khảo sát dự kiến sẽ giảm quy mô nhân sự trong năm tiếp theo. ILO nhận định rủi ro lớn nhất hiện nay nằm ở cơ hội việc làm của lao động trẻ và phương thức tổ chức công việc.

Nhiều ngành nghề truyền thống vốn đào tạo nhân sự trẻ bằng các nhiệm vụ cơ bản. Lập trình viên mới bắt đầu từ việc viết mã đơn giản, nhân viên hành chính nhập liệu hồ sơ, còn biên dịch viên thử sức với các tài liệu ngắn. 

Khi AI đảm nhiệm hiệu quả các khâu này, cánh cửa gia nhập thị trường lao động của người trẻ bị thu hẹp đáng kể.

CNN dẫn lời chuyên gia khuyến nghị người lao động cần tập trung phát triển các kỹ năng AI khó thay thế để bổ trợ cho công nghệ, thay vì cố gắng giữ nguyên cách làm việc cũ.

Câu hỏi cốt lõi của thị trường lao động hiện nay là trong một công việc, còn bao nhiêu phần việc bắt buộc phải do con người thực hiện.