AI và con người: Thích ứng để phát triển trong kỷ nguyên số
AI đang đi vào nhiều công đoạn sản xuất, kinh doanh và quản lý, làm thay đổi cách thức thực hiện công việc cũng như yêu cầu về kỹ năng của người lao động. Để công nghệ thực sự góp phần nâng cao năng suất, tạo ra giá trị, doanh nghiệp phải đổi mới quy trình, đầu tư cho con người; đồng thời cần có cơ chế để người lao động tham gia vào quá trình chuyển đổi và được bảo đảm quyền lợi.
Hiệu quả ứng dụng AI còn hạn chế
Theo báo cáo về “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam: Mức độ ảnh hưởng tới thị trường lao động và các khuyến nghị chính sách” công bố tháng 4-2026, các chuyên gia của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) ước tính khoảng 20,8% việc làm tại Việt Nam, tương đương 11,5 triệu việc làm, có khả năng chịu tác động của GenAI. Báo cáo cho rằng khả năng AI làm thay đổi nhiệm vụ bên trong một công việc lớn hơn nguy cơ thay thế hoàn toàn nghề nghiệp trên diện rộng.
Mức độ tác động cũng không đồng đều giữa các nhóm lao động. Theo phân tích của ILO, tỷ lệ việc làm có mức độ tiếp xúc tiềm năng với GenAI ở lao động nữ là 24,1%, cao hơn mức 17,8% ở lao động nam. Nhóm công việc hành chính, văn thư và một số lĩnh vực dịch vụ có mức độ chịu ảnh hưởng đáng kể. Điều này đặt ra yêu cầu nhận diện đúng nhóm lao động cần được hỗ trợ, thay vì nhìn nhận tác động của AI như nhau đối với mọi ngành nghề.

Hội thảo “Thúc đẩy chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo vì việc làm thỏa đáng tại Việt Nam” tập trung trao đổi về cơ hội, thách thức và giải pháp để AI góp phần nâng cao năng suất, bảo đảm quyền lợi người lao động. Ảnh: VCCI
Thực tế sử dụng AI tại Việt Nam đang diễn ra nhanh hơn khả năng tích hợp công nghệ vào hoạt động của nhiều tổ chức. Tại hội nghị “Thúc đẩy chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo vì việc làm thỏa đáng tại Việt Nam” ngày 18-11-2026, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS), cho biết kết quả khảo sát 110 cán bộ, công chức cấp xã cho thấy 97% người tham gia đã sử dụng AI trong công việc, trong đó 61,7% sử dụng hằng ngày. Dù vậy, ông Nguyễn Quang Đồng nhận định việc ứng dụng AI ở nhiều đơn vị vẫn chủ yếu diễn ra ở cấp độ cá nhân, chưa đi sâu vào quy trình vận hành của tổ chức. Người lao động có thể sử dụng các công cụ miễn phí để soạn thảo, tóm tắt tài liệu, tra cứu thông tin, nhưng doanh nghiệp và cơ quan vẫn cần hoàn thiện quy trình nội bộ, năng lực kỹ thuật, hệ thống dữ liệu và cơ chế quản trị phù hợp. Việc sử dụng tự phát cũng tiềm ẩn rủi ro về an toàn thông tin và dữ liệu.
Theo ông Nguyễn Quang Đồng, doanh nghiệp nhỏ và vừa còn gặp khó khăn về năng lực công nghệ, khả năng tiếp cận giải pháp và mức độ sẵn sàng của dữ liệu. Chi phí sử dụng các hệ thống AI có bản quyền, công nghệ cao cũng là rào cản. Khi doanh nghiệp chưa đủ điều kiện tích hợp AI vào quy trình, người lao động khó có cơ hội tiếp cận công nghệ ở mức sâu hơn, qua đó hạn chế khả năng nâng cao kỹ năng và thích ứng với yêu cầu công việc mới.
Phân tích từ góc nhìn cộng đồng doanh nghiệp, TS Lương Minh Huân, Viện trưởng Viện Phát triển doanh nghiệp (VCCI), cho rằng sử dụng công cụ AI có thể giúp người lao động xử lý nhiệm vụ nhanh hơn, nhưng hiệu quả đó chưa chắc đã chuyển thành mức tăng năng suất chung nếu quy trình vận hành, dữ liệu và phương thức quản lý không được cải thiện. Vì vậy, doanh nghiệp cần lựa chọn đúng khâu có thể ứng dụng, tổ chức thử nghiệm, đánh giá kết quả trước và sau khi triển khai, đồng thời chú trọng đào tạo người lao động và bảo đảm an toàn dữ liệu.
Đào tạo kỹ năng, bảo đảm người lao động cùng hưởng lợi
Ông Nguyễn Tiến Huy, Giám đốc Văn phòng Doanh nghiệp vì sự phát triển bền vững thuộc VCCI, Tổng Thư ký Hội đồng Doanh nghiệp vì sự phát triển bền vững Việt Nam (VBCSD) nhấn mạnh, ứng dụng AI cần hướng tới nâng cao năng suất thực chất và chất lượng việc làm. Theo ông, doanh nghiệp không chỉ quan tâm đến việc đưa AI vào hoạt động mà còn phải bảo đảm người lao động được chuẩn bị về kỹ năng, tham gia vào quá trình chuyển đổi và có cơ hội chia sẻ lợi ích từ tiến bộ công nghệ.

Trí tuệ nhân tạo đang từng bước được ứng dụng trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, đặt ra yêu cầu đổi mới quy trình và nâng cao kỹ năng cho người lao động. Ảnh minh họa, nguồn: GTINX
Báo cáo của Ngân hàng Thế giới công bố tháng 10-2026 xác định 4 nhóm kỹ năng cần thiết để người lao động thích ứng với AI, gồm kỹ năng nền tảng; kỹ năng số; kỹ năng chuyển đổi như tư duy phản biện, giải quyết vấn đề, khả năng thích ứng, giao tiếp và hợp tác; kỹ năng kỹ thuật chuyên sâu và quản lý. Điều này cho thấy đào tạo về AI không thể chỉ dừng ở hướng dẫn sử dụng phần mềm. Người lao động còn cần nền tảng chuyên môn, tư duy phản biện và khả năng thích ứng để làm việc hiệu quả trong môi trường có sự phối hợp giữa con người và máy móc.
Một thách thức đáng chú ý được ông Nguyễn Quang Đồng nêu ra là cơ hội học hỏi của lao động trẻ có thể bị thu hẹp nếu AI đảm nhiệm những nhiệm vụ cơ bản vốn là bước khởi đầu để người mới vào nghề tích lũy kinh nghiệm. Khi công việc tổng hợp thông tin, soạn thảo, xử lý dữ liệu hoặc hỗ trợ nghiệp vụ được tự động hóa, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo cần tính lại cách tổ chức thực tập, đào tạo tại chỗ và phát triển nghề nghiệp. Nếu không có phương án thay thế, lao động trẻ có thể gặp khó khăn khi bước vào thị trường việc làm, dù đã được trang bị kiến thức chuyên môn.
Vì vậy, trách nhiệm thích ứng không thể đặt riêng lên vai người lao động. Doanh nghiệp cần xác định rõ những vị trí, nhiệm vụ chịu tác động khi triển khai AI; đánh giá khoảng trống kỹ năng và xây dựng kế hoạch đào tạo phù hợp. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc hỗ trợ tiếp cận công nghệ, tư vấn quy trình và đào tạo nhân lực có ý nghĩa quan trọng, bởi không phải đơn vị nào cũng đủ nguồn lực xây dựng hệ thống AI riêng.
Bên cạnh kỹ năng, cách thức quản trị công nghệ tại nơi làm việc cũng cần được quan tâm. Nếu thiếu quy định rõ ràng, việc ứng dụng AI có thể làm phát sinh rủi ro về quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, áp lực công việc và tính minh bạch trong đánh giá người lao động. Những quyết định quan trọng liên quan đến tuyển dụng, phân công, đánh giá hay chấm dứt việc làm không nên giao hoàn toàn cho hệ thống tự động. Cần có sự kiểm tra, giám sát của con người và cơ chế để người lao động được giải thích, phản hồi khi có kết quả không chính xác.
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Để định hướng này đi vào thực tiễn việc làm, tổ chức và doanh nghiệp cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống thông tin thị trường lao động, theo dõi những thay đổi về nhu cầu nghề nghiệp và kỹ năng; phát triển các chương trình đào tạo lại, nâng cao kỹ năng gắn với nhu cầu của doanh nghiệp. Các dịch vụ việc làm công cũng cần được nghiên cứu ứng dụng AI để cải thiện hoạt động tư vấn, kết nối cung - cầu lao động và hỗ trợ người tìm việc tiếp cận cơ hội phù hợp.
Cùng với đó, cơ chế đối thoại giữa Nhà nước, tổ chức đại diện người sử dụng lao động và người lao động cần được tăng cường để kịp thời nhận diện những vấn đề mới về tiền lương, điều kiện làm việc, quyền riêng tư và an sinh khi công nghệ thay đổi phương thức tổ chức lao động. Khi người lao động được trang bị kỹ năng, có tiếng nói trong quá trình ứng dụng và được bảo vệ trước những rủi ro mới, AI mới có thể trở thành động lực nâng cao năng suất doanh nghiệp và thúc đẩy việc làm thỏa đáng.
