AI và robot là 'binh chủng' mới của quân đội

Thực trạng

Hàn Quốc là một trường hợp điển hình. Theo Báo Guardian, dân số nam trong độ tuổi 20, nhóm tuổi chủ yếu thực hiện nghĩa vụ quân sự của quốc gia này, giảm khoảng 30% giai đoạn 2019-2025, xuống còn khoảng 230.000 người.

Trong khi đó, tỷ suất sinh của Hàn Quốc năm 2024 chỉ ở mức 0,75 con/phụ nữ, thuộc nhóm thấp nhất thế giới. Quân đội Hàn Quốc đang phải tính tới những thay đổi căn bản đối với mô hình lực lượng vốn dựa nhiều vào nghĩa vụ quân sự.

Theo Reuters, tháng 6 vừa qua, Bộ Quốc phòng Hàn Quốc công bố kế hoạch triển khai khoảng 60.000 đơn vị máy bay không người lái loại lớn và nhỏ (UAV, drone) vào năm 2029, trong đó khoảng 11.000 chiếc được đưa vào sử dụng ngay trong năm 2026... Từ năm 2024, Bộ Quốc phòng Nhật Bản cũng công bố kế hoạch tăng đầu tư vào AI, tự động hóa và cải thiện điều kiện phục vụ để ứng phó với khủng hoảng tuyển quân.

Lực lượng Phòng vệ mặt đất Nhật Bản thảo luận về hoạt động và khả năng của drone ở Hokkaido. Ảnh: US ARMY

Ở châu Âu, theo Cơ quan thống kê châu Âu (Eurostat), người từ 65 tuổi trở lên hiện chiếm trên 22% dân số Liên minh châu Âu (EU), trong khi tuổi trung bình của dân số là 44,9 tuổi.

Trong bản Đánh giá quốc phòng chiến lược năm 2025, Anh đã đề xuất xây dựng lực lượng kết hợp binh sĩ truyền thống với AI và các hệ thống tự hành. Kế hoạch đầu tư quốc phòng của Anh công bố tháng 6-2026, dành 5 tỷ bảng cho drone và các hệ thống tự hành, trong đó 650 triệu bảng cho các drone dùng 1 lần.

Tại Đức, hồi tháng 3, Tư lệnh Lục quân Đức, Trung tướng Christian Freuding, cho biết quân đội đang tìm cách đưa AI vào quá trình ra quyết định. Đức đồng thời đang thử nghiệm các phương tiện mặt đất không người lái (UGV).

Những hệ thống như robot Gereon RCS được điều khiển từ xa bằng máy tính bảng, sử dụng AI hỗ trợ định hướng và thực hiện nhiệm vụ mà không cần nhiều sự can thiệp của con người. Mô hình này đặc biệt có ý nghĩa đối với các nhiệm vụ như trinh sát, vận chuyển vật tư hoặc tiếp cận khu vực có nguy cơ cao, qua đó giảm số binh sĩ phải trực tiếp hiện diện.

Pháp cũng đang xây dựng năng lực AI quân sự riêng. Cơ quan AI quốc phòng của nước này (AMIAD), thành lập năm 2024, hiện có hơn 240 kỹ sư tập trung phát triển các hệ thống AI phục vụ quốc phòng.

Tranh cãi về quyền quyết định

Sự thay đổi này thúc đẩy quân đội chuyển từ tuyển thêm người sang nâng cao năng lực vận hành của quân nhân. Một binh sĩ có thể điều khiển nhiều drone, một nhóm nhỏ có thể giám sát hệ thống cảm biến, robot mặt đất và phương tiện tự hành, còn AI xử lý lượng dữ liệu lớn trong thời gian ngắn. Con người không cần trực tiếp có mặt tại mọi vị trí chiến đấu. Tuy nhiên, ít người, nhiều máy không đồng nghĩa với ít chi phí.

Để giảm nhu cầu nhân lực, các nước phải đầu tư lớn vào AI, cảm biến, mạng lưới dữ liệu, vệ tinh, phần mềm, robot, drone và hệ thống chống drone. Quá trình đòi hỏi chi phí nghiên cứu, sản xuất, bảo trì và cập nhật liên tục. Chưa kể, trong quân sự, sai sót của robot không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà có thể cướp đi sinh mạng con người.

Nếu AI phát hiện một mục tiêu và đề xuất tấn công, ai chịu trách nhiệm nếu thuật toán nhận dạng sai? Nếu một hệ thống tự hành chọn sai mục tiêu, trách nhiệm thuộc về nhà phát triển phần mềm, nhà sản xuất, chỉ huy hay người triển khai hệ thống? Đây là điểm gây tranh luận gay gắt nhất trong công cuộc chuyển đổi.

Tại Mỹ, tranh cãi mới đây giữa Lầu năm góc và Công ty AI Anthropic cũng cho thấy ranh giới giữa AI dân sự và AI quân sự ngày càng phức tạp. Vấn đề không chỉ là AI thay thế được bao nhiêu binh sĩ, mà là quân đội có thể giao bao nhiêu quyền quyết định cho máy móc mà vẫn bảo đảm kiểm soát, trách nhiệm và tuân thủ luật pháp quốc tế.