Ấn Độ và cuộc đua ngoài không gian

Từ “không gian phục vụ phát triển” đến biểu tượng cường quốc

Trong chiến tranh hiện đại, vệ tinh được xem là nền tảng hạ tầng của sức mạnh quân sự. Các hệ thống định vị, viễn thám, dẫn đường, cảnh báo sớm, thông tin liên lạc hay giám sát chiến trường phụ thuộc lớn vào không gian. Một quốc gia mất khả năng tiếp cận hoặc bảo vệ hạ tầng không gian có thể bị suy giảm đáng kể năng lực chỉ huy, tác chiến và răn đe chiến lược. Chính vì thế, Mỹ, Trung Quốc, Nga cùng nhiều nước khác đang tăng tốc đầu tư vào các chương trình không gian quân sự, hệ thống giám sát quỹ đạo và năng lực chống vệ tinh.

Tên lửa LVM3, phương tiện phóng mạnh nhất của Ấn Độ, mang theo vệ tinh hải quân GSAT-7R (còn gọi là CMS-03) được phóng lên vũ trụ ngày 2-11-2025. Ảnh: ISRO

Trong khi đó, trật tự không gian toàn cầu hiện vẫn tồn tại nhiều khoảng trống pháp lý và cạnh tranh lợi ích ngày càng gay gắt. Các nguyên tắc được xây dựng từ thời chiến tranh lạnh đang dần bộc lộ hạn chế trước tốc độ thương mại hóa, tư nhân hóa và quân sự hóa không gian.

Trong bối cảnh đó, Ấn Độ nổi lên như một chủ thể ngày càng quan trọng. New Delhi không chỉ muốn khẳng định vị thế cường quốc công nghệ, mà còn tìm cách mở rộng ảnh hưởng tại Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương và thu hẹp khoảng cách phát triển với Trung Quốc. Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR) nhận định chính sách không gian của Ấn Độ hiện đã chuyển từ ưu tiên phát triển kinh tế - xã hội sang phục vụ mục tiêu uy tín quốc gia và an ninh chiến lược.

Trong nhiều thập niên, chương trình không gian của Ấn Độ chủ yếu phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Từ khi Cơ quan Nghiên cứu không gian Ấn Độ (ISRO) được thành lập năm 1969, New Delhi tập trung phát triển các vệ tinh viễn thông, khí tượng, quan sát trái đất và hệ thống phóng nhằm hỗ trợ quản lý thiên tai, nông nghiệp, giáo dục và giám sát tài nguyên. Chiến lược này phản ánh mục tiêu tự lực công nghệ và hiện đại hóa đất nước của Ấn Độ trong giai đoạn đầu.

Tuy nhiên, từ giữa những năm 2000, chính sách không gian của Ấn Độ bắt đầu chuyển hướng mạnh mẽ. Bên cạnh các mục tiêu dân sự, New Delhi ngày càng xem không gian là công cụ nâng cao vị thế quốc gia và khẳng định năng lực công nghệ. Các sứ mệnh Chandrayaan-1, Mangalyaan, Gaganyaan hay Aditya-L1 không chỉ mang giá trị khoa học mà còn thể hiện tham vọng công nghệ và vai trò cường quốc đang lên của Ấn Độ. Đặc biệt, thành công của Chandrayaan-3 năm 2023 đã đưa Ấn Độ trở thành quốc gia thứ 4 trên thế giới hạ cánh mềm thành công xuống mặt trăng.

Song song với đó, ISRO đang thúc đẩy nhiều mục tiêu tham vọng hơn như Chandrayaan-4, xây dựng trạm không gian riêng vào thập niên 2030 và triển khai chương trình bay có người lái Gaganyaan trong các năm tới. Những chương trình này không chỉ giúp Ấn Độ nâng cao năng lực công nghệ cao mà còn củng cố hình ảnh một cường quốc có khả năng cạnh tranh trong cuộc đua không gian toàn cầu.

Thương mại hóa không gian và mở cửa cho khu vực tư nhân

Một trong những thay đổi lớn nhất trong chính sách không gian của Ấn Độ là xu hướng thương mại hóa và mở rộng vai trò của khu vực tư nhân. Nếu trước đây ISRO gần như kiểm soát toàn bộ hoạt động không gian, thì hiện nay New Delhi đang từng bước xây dựng một hệ sinh thái cạnh tranh hơn nhằm thu hút đầu tư, công nghệ và doanh nghiệp tư nhân tham gia sâu vào lĩnh vực này.

Bước ngoặt xuất hiện với Chính sách không gian Ấn Độ 2023, cho phép doanh nghiệp tư nhân tham gia toàn diện vào chuỗi giá trị không gian, từ thiết kế, sản xuất vệ tinh đến dịch vụ phóng và khai thác dữ liệu không gian. Trong mô hình mới, IN-SPACe chịu trách nhiệm cấp phép, điều phối và giám sát hoạt động của doanh nghiệp tư nhân, còn NSIL phụ trách thương mại hóa công nghệ và dịch vụ do ISRO phát triển.

Chính phủ Ấn Độ cũng nới lỏng quy định đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), cho phép tới 100% vốn nước ngoài trong một số lĩnh vực sản xuất linh kiện và công nghệ không gian. Cùng với đó, nhiều startup như Skyroot Aerospace, Agnikul Cosmos hay Pixxel nổi lên như đại diện cho làn sóng “SpaceTech India”. Skyroot từng trở thành công ty tư nhân đầu tiên của Ấn Độ phóng thành công tên lửa Vikram-S lên không gian dưới quỹ đạo.

Tuy vậy, Ấn Độ không mở cửa hoàn toàn mà duy trì kiểm soát chặt thông qua khung pháp lý trong nước nhằm bảo đảm các công nghệ chiến lược không bị phụ thuộc quá mức vào bên ngoài. Mục tiêu của New Delhi không chỉ là phát triển ngành công nghiệp không gian, mà còn xây dựng một nền kinh tế không gian có khả năng cạnh tranh toàn cầu trong dài hạn.

Không gian quân sự và năng lực răn đe mới

Ấn Độ ngày càng xem không gian là một cấu phần quan trọng của sức mạnh quốc phòng hiện đại. Trong chiến tranh công nghệ cao, vệ tinh giữ vai trò trung tâm trong trinh sát, giám sát, dẫn đường, cảnh báo sớm, thông tin liên lạc và chỉ huy - kiểm soát tác chiến.

Quan điểm này được thể hiện rõ trong Học thuyết liên quân Ấn Độ năm 2017, không gian được xác định là “nhân tố sức mạnh” của lực lượng vũ trang. Do đó, New Delhi đẩy mạnh phát triển hệ thống định vị NavIC, vệ tinh lưỡng dụng và vệ tinh quân sự chuyên biệt như GSAT-7 cho hải quân, GSAT-7A cho không quân cùng các vệ tinh tình báo điện tử.

Bước ngoặt lớn diễn ra năm 2019 với vụ thử chống vệ tinh Mission Shakti. Sau vụ thử này, Ấn Độ trở thành một trong số ít quốc gia chứng minh được năng lực chống vệ tinh (ASAT). Động thái này cho thấy New Delhi ngày càng coi không gian là một miền tác chiến quan trọng trong cạnh tranh chiến lược hiện đại.

Gần đây, Ấn Độ tiếp tục mở rộng hạ tầng quân sự không gian thông qua Defence Space Agency, mạng lưới giám sát không gian Project NETRA và kế hoạch triển khai thêm nhiều vệ tinh quân sự trong giai đoạn tới. Tuy thế, New Delhi vẫn duy trì hình ảnh một “cường quốc không gian có trách nhiệm”, nhấn mạnh việc giảm thiểu rác vũ trụ và phản đối chạy đua vũ trang ngoài không gian. Điều này cho thấy Ấn Độ đang tìm cách cân bằng giữa nhu cầu tăng cường năng lực răn đe với mục tiêu duy trì vị thế trong trật tự không gian toàn cầu.

Tiếp nối quá trình thương mại hóa và quân sự hóa không gian, Ấn Độ đang mở rộng hợp tác với các đối tác nước ngoài, đặc biệt là Mỹ, nhưng vẫn giữ nguyên tắc tự chủ chiến lược. Hai nước tăng cường phối hợp trong quan sát trái đất, công nghệ vệ tinh, không gian thương mại và chương trình bay có người lái. Việc Ấn Độ tham gia Artemis Accords năm 2023 cho thấy New Delhi muốn có tiếng nói trong các quy tắc mới về thám hiểm mặt trăng và không gian sâu.

Tuy nhiên, Ấn Độ vẫn thận trọng với các khuôn khổ do phương Tây dẫn dắt, nhất là trong vấn đề an ninh không gian và kiểm soát vũ khí. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI), an ninh không gian hiện gắn chặt với cạnh tranh chiến lược, quản trị quỹ đạo và các biện pháp hạn chế thử nghiệm chống vệ tinh tạo mảnh vỡ. Vì vậy, New Delhi lựa chọn cách đi cân bằng, vừa tranh thủ công nghệ, vốn và kinh nghiệm từ Mỹ, vừa giữ quyền tự chủ trong hoạch định chính sách không gian.