An sinh xã hội trong kỷ nguyên mới: Lấy người dân làm trung tâm chính sách

TS. Vũ Văn Tiến, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội

Minh bạch quỹ vì quyền lợi chung của toàn xã hội

Sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) không chỉ là điều chỉnh một số quy định mang tính kỹ thuật. Đây là cơ hội nhìn lại và thiết kế tốt hơn cách chính sách an sinh được vận hành trong một bối cảnh mới: bộ máy nhà nước tinh gọn hơn, chính quyền địa phương hai cấp, chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, dữ liệu dân cư, thuế, lao động và bảo hiểm xã hội ngày càng được kết nối liên thông sâu rộng.

Khi thực tiễn quản trị thay đổi, pháp luật cũng phải kịp thời chuyển động để không trở thành điểm nghẽn. Trong đó, hệ thống BHXH hiện đại cần những quy định rõ trách nhiệm, thông suốt về dữ liệu, minh bạch trong quản lý quỹ và thuận tiện trong phục vụ người dân.

Do đó, vấn đề sửa Luật Bảo hiểm xã hội là bước tịnh tiến cần thiết của chính sách an sinh, kế thừa nền tảng đã được thực tiễn kiểm nghiệm, bổ sung những yêu cầu mới đang đặt ra, đồng thời hoàn thiện cơ chế vận hành để hệ thống BHXH được điều chỉnh phù hợp hơn với chuyển động của xã hội.

Trước hết, sửa đổi luật là để bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật khi tổ chức bộ máy từ Trung ương đến địa phương được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả.

Việc sửa đổi Luật Bảo hiểm xã hội được đặt trong mối liên hệ với nhiều chủ trương lớn của Đảng, nhất là yêu cầu cải cách chính sách BHXH theo hướng linh hoạt, đa dạng, đa tầng, hiện đại, hội nhập quốc tế và tiến tới BHXH toàn dân.

Muốn vậy, hệ thống BHXH không thể vận hành hiệu quả nếu trách nhiệm giữa các cấp, các ngành thiếu rõ ràng, dữ liệu phân tán, người dân phải đi lại nhiều nơi, doanh nghiệp lúng túng về thủ tục, còn người lao động có thể bị chậm bảo vệ quyền lợi chỉ vì "khoảng trống", "vùng trũng" trong phối hợp quản lý.

Vì thế, Luật sửa đổi cần làm rõ hơn trách nhiệm của UBND cấp tỉnh, cấp xã trong tổ chức thực hiện chính sách, phát triển người tham gia, giảm chậm đóng, trốn đóng BHXH; đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ thông tin, kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan liên quan.

Từ góc nhìn đó, đích đến cuối cùng là để chính sách BHXH không chỉ vận hành thông suốt trong hệ thống quản lý, mà còn thực sự đến được với người dân, bảo vệ kịp thời quyền lợi người lao động, giúp người cao tuổi nhận lương hưu thuận tiện hơn và đưa sự hỗ trợ đến gần hơn với nhóm đối tượng là người yếu thế.

Do vậy, trong kỷ nguyên mới, BHXH càng phải chuyển mình mạnh mẽ, hình thành hệ thống hiện đại, giúp người dân dễ dàng tra cứu quá trình đóng - hưởng, nộp hồ sơ, nhận thông báo, giải quyết chế độ và phản ánh vướng mắc.

Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội khảo sát tại tỉnh Thái Nguyên.

Số hóa thủ tục nhưng không để ai bị bỏ lại phía sau

Thực tế hiện nay ở nhiều địa phương đã cho thấy xu hướng này. Có nơi 100% đơn vị sử dụng lao động thực hiện nộp hồ sơ điện tử đối với các chế độ ốm đau, thai sản, dưỡng sức trên Cổng dịch vụ công ngành BHXH và Cổng dịch vụ công quốc gia. Có địa phương đã cập nhật, xác thực dữ liệu căn cước công dân, định danh cá nhân với tỷ lệ rất cao; triển khai ứng dụng VssID, giao dịch điện tử cho toàn bộ đơn vị sử dụng lao động.

Khi dữ liệu dân cư, lao động, thuế, đăng ký kinh doanh và BHXH được kết nối an toàn, minh bạch, Nhà nước sẽ quản lý tốt hơn tình trạng chậm đóng, trốn đóng, đồng thời có thêm cơ sở để mở rộng diện bao phủ tới lao động phi chính thức, lao động nền tảng số, hộ kinh doanh và những người làm việc linh hoạt.

Mặt khác, việc bổ sung trách nhiệm của người tham gia, người thụ hưởng chế độ BHXH là cần thiết. Người hưởng lương hưu, trợ cấp phải phối hợp xác minh thông tin, cập nhật điều kiện hưởng, bảo đảm quỹ BHXH được chi trả đúng người, đúng chế độ.

Nhưng trách nhiệm ấy không được biến thành gánh nặng hành chính. Không thể yêu cầu một cụ già trên 80 tuổi, bệnh nặng, không dùng điện thoại thông minh phải tự xoay xở với xác thực điện tử, giấy ủy quyền, tài khoản ngân hàng, rồi phải 'canh cánh' nỗi lo bị gián đoạn lương hưu nếu chậm hoàn tất thủ tục.

Người dân cần cung cấp, cập nhật thông tin cần thiết, nhưng đồng thời chính sách phải được thiết kế cơ chế hỗ trợ đủ gần, dễ hiểu để người cao tuổi, người yếu thế không bị đặt vào thế khó khi thực hiện thủ tục.

Lương hưu là thu nhập, nhưng cũng là sự ghi nhận quá trình lao động của người thụ hưởng. Vì vậy, sửa Luật lần này cần đặt rõ một nguyên tắc: hiện đại hóa nhưng phải bao trùm. Người có khả năng nhận lương hưu qua tài khoản thì khuyến khích mạnh mẽ. Người chưa quen công nghệ thì được hướng dẫn. Người già yếu, khuyết tật, neo đơn, ở vùng sâu, vùng xa thì cần được hỗ trợ tận nơi, hoặc thông qua chính quyền cơ sở, tổ chức dịch vụ, người đại diện hợp pháp.

Việc chi trả không dùng tiền mặt là xu hướng đúng, nhưng không nên trở thành "lối đi một chiều". Với những người không có tài khoản, không thể sử dụng tài khoản, không có điều kiện tiếp cận dịch vụ ngân hàng hoặc dịch vụ số, vẫn cần có phương thức chi trả phù hợp, an toàn, kịp thời.

Đặc biệt, với lương hưu và trợ cấp hằng tháng, không nên vì vướng mắc thủ tục ủy quyền hoặc xác minh thông tin mà dừng chi trả một cách máy móc, nhất là khi người hưởng thuộc nhóm yếu thế và cơ quan chức năng vẫn đang trong quá trình kiểm tra, hỗ trợ. An sinh xã hội không thể bị ngắt quãng chỉ vì một thủ tục chưa kịp hoàn tất.

Cũng cần nhìn sâu hơn vào ý nghĩa của việc đi nhận lương hưu. Với nhiều người già, đó là một phần đời sống cộng đồng. Khi mọi thứ chuyển lên môi trường số, tiền có thể về nhanh hơn, nhưng những dịp gặp gỡ, giao lưu của tuổi già có thể mất đi. Nếu không tính tới điều này, số hóa có thể vô tình làm người cao tuổi cô đơn hơn.

Phiên tòa xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với Công ty TNHH thương mại sản xuất Thuận Thông (thành phố Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên (cũ)) về tội trốn đóng BHXH, BHYT. Nguồn ảnh: tapchikinhtetaichinh.vn

Xử lý nghiêm tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH

Một điểm nghẽn khác là tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH. Đây không chỉ là vi phạm nghĩa vụ tài chính. Đó là hành vi làm tổn thương trực tiếp quyền an sinh của người lao động. Khi doanh nghiệp chậm đóng, người lao động có thể bị ảnh hưởng khi giải quyết chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, hưu trí.

Chính vì thế, sửa luật cần tăng tính răn đe, nhưng cũng phải minh bạch cơ chế phát hiện, cảnh báo sớm, công khai thông tin vi phạm và phối hợp giữa cơ quan bảo hiểm xã hội, thuế, lao động, đăng ký kinh doanh, chính quyền địa phương. Minh bạch ở đây không chỉ để quản lý tốt hơn, mà còn để củng cố niềm tin. Người lao động phải có quyền biết doanh nghiệp có đóng đầy đủ cho mình hay không. Chính quyền địa phương phải có dữ liệu để nhận diện điểm nóng. Cơ quan quản lý phải có công cụ để can thiệp sớm trước khi vi phạm tích tụ thành tranh chấp lớn.

Tinh thần ấy cũng phù hợp với yêu cầu đổi mới tư duy trong công tác xây dựng pháp luật mà Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đã nhiều lần nhấn mạnh: bám sát yêu cầu của thực tiễn, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm, chủ thể, tập trung nghiên cứu, tham gia đóng góp ý kiến các dự thảo luật, nghị quyết nhằm tháo gỡ hiệu quả các vướng mắc, bất cập, nhất là các "điểm nghẽn" cản trở sự phát triển, bảo đảm các luật, nghị quyết được Quốc hội thông qua đạt chất lượng cao, tạo hành lang pháp lý thuận lợi…

Từ yêu cầu đó, Luật Bảo hiểm xã hội sửa đổi không dừng lại ở xử lý những vướng mắc trước mắt. Quan trọng hơn, sửa luật cần mở đường cho một mô hình an sinh mới: đa tầng, linh hoạt, dựa trên dữ liệu, lấy người dân làm trung tâm và coi niềm tin của nhân dân là một tài sản chính sách quan trọng.