An toàn hành lang đường sắt Hà Nội: Vì sao chưa thể xử lý dứt điểm?

Chế tài mạnh tay, tai nạn vẫn chưa "hạ nhiệt"

Từ ngày 15/5/2026, Nghị định 81/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực, nâng mức phạt với hàng loạt hành vi vi phạm trật tự an toàn giao thông đường sắt. Thiếu tá Phùng Đức Hiếu, Đội Cảnh sát giao thông đường bộ số 14 (Phòng CSGT Công an thành phố Hà Nội), cho biết mức phạt đối với xe mô tô vượt đường ngang khi đèn đỏ đã bật là 4-6 triệu đồng kèm tước bằng lái hai tháng, còn với ô tô có thể lên tới 18 triệu đồng - mức tăng đáng kể so với quy định trước, nhằm tạo sức răn đe đủ mạnh để thay đổi thói quen của người tham gia giao thông.

Sau hơn ba tháng thực thi Nghị định 81/2026/NĐ-CP với mức phạt tăng gấp nhiều lần trước đây, an toàn hành lang đường sắt ở Hà Nội đang rơi vào một nghịch lý: xử phạt ngày càng quyết liệt, nhưng vi phạm vẫn dai dẳng tồn tại, thậm chí tái diễn ngay sau khi vừa được giải tỏa.

An toàn hành lang giao thông đường sắt tại Hà Nội vẫn là một bài toán dang dở.

Những con số ban đầu cho thấy tín hiệu tích cực. Chỉ trong nửa tháng đầu áp dụng nghị định mới, từ 15/5 đến 1/6/2026, lực lượng chức năng Hà Nội đã phát hiện, xử lý 170 trường hợp vi phạm, phạt hơn 176 triệu đồng, tước quyền sử dụng giấy phép lái xe với 10 trường hợp. Đến ngày 10/6, con số này đã tăng lên 369 trường hợp. Trong đó, hành vi dừng, đỗ phương tiện trong phạm vi đường ngang chiếm phần lớn, với 154/170 trường hợp trong đợt cao điểm đầu tiên.

Nhưng phía sau những con số xử phạt là một câu hỏi lớn hơn: Vì sao tai nạn vẫn chưa giảm về mức độ nghiêm trọng? Theo thống kê của Cục Đường sắt Việt Nam, 6 tháng đầu năm 2026 cả nước xảy ra 72 vụ tai nạn giao thông đường sắt, giảm 6% so với cùng kỳ 2025, nhưng số người tử vong lại tăng 7%, lên 32 người; các vụ tai nạn chủ yếu xảy ra tại lối đi tự mở, chiếm tới 43% tổng số vụ.

Riêng tại Hà Nội, chưa đầy ba tháng đã liên tiếp xảy ra nhiều vụ va chạm: tàu SE6 va ô tô con tại một đường ngang dân sinh xã Đại Xuyên tối 18/4; tàu khách SE19 va ô tô tải chở cát tại khu gian Văn Điển - Thường Tín tối 7/6, khiến đầu tàu hư hỏng, cát đổ vùi lấp bốn xe máy; ô tô bị tàu hỏa tông vỡ nát khi đang quay đầu sát đường ray tại khu vực Ngọc Hồi tối 10/7. May mắn cả ba vụ va chạm đều không gây thiệt hại về người, nhưng mức độ hư hỏng phương tiện cho thấy lằn ranh giữa may mắn và thảm kịch mong manh đến mức nào.

"Phố cà phê đường tàu": Vòng luẩn quẩn dẹp rồi tái diễn

Giữa trung tâm Hà Nội, đoạn đường sắt chạy qua các phố Trần Phú, Phùng Hưng, Khâm Thiên, Lê Duẩn từ nhiều năm nay đã trở thành một nghịch lý khác: nơi hiểm nguy được biến thành... sản phẩm du lịch.

Người Hà Nội thời điểm cuối những năm 70 của thế kỷ trước hẳn không bao giờ quên vụ tai nạn bi thảm gắn với khu vực này là vụ lật tàu năm 1978 ngay đầu phố Trần Phú, khiến 34 người thiệt mạng do nơi xảy ra sự việc khi đó tập trung quá đông người. Và sau hơn bốn thập kỷ, cùng vị trí ấy lại mọc lên hàng loạt quán cà phê sát mép đường ray, thu hút hàng nghìn lượt khách - phần lớn là du khách nước ngoài - tìm đến trải nghiệm cảm giác "ngồi cách đoàn tàu trong gang tấc".

Và những sự cố suýt tai nạn cứ thế nối tiếp nhau. Tháng 7/2025, một nam du khách mải quay clip đã trượt chân ngã nhoài về phía đoàn tàu, khiến dư luận dậy sóng. Cuối năm 2024, một nam du khách khác bị một phần thân tàu va vào chân ngã về phía đường ray, chiếc bàn cà phê bị hất đổ cuốn vào gầm tàu.

Gần đây nhất, chỉ trong vòng chưa đầy một tuần đầu tháng 8/2026, khu vực này liên tiếp ghi nhận hai sự cố. Ngày 7/8, một nữ du khách ngồi sát đường ray quay video bị đầu tàu hất văng điện thoại, may mắn không bị thương. Chỉ vài ngày sau, một cô gái khác ngồi tại quán cà phê cũng bị tàu va vào tay, tụt khỏi ghế, phải sơ cứu tại chỗ bằng băng cá nhân của người dân xung quanh.

Phố cà phê đường tàu - điểm du lịch được ưa thích của khách du lịch trong và ngoài nước nhưng lâu nay cũng là nơi tồn tại nhiều rủi ro về vi phạm an toàn hành lang giao thông đường sắt.

Đáng nói, đây không phải lần đầu chính quyền phải xử lý điểm nóng này. Từ năm 2019, tình trạng kinh doanh lấn chiếm hành lang an toàn đường sắt tại đây đã được yêu cầu xử lý triệt để, nhưng theo ghi nhận của báo chí, sau mỗi đợt kiểm tra khu vực lại nhanh chóng hoạt động trở lại.

Riêng trong năm 2025 và đầu năm 2026, các đợt ra quân liên tiếp được tổ chức. Cuối tháng 1/2025, rồi ngày 5/3/2026, lực lượng chức năng phường Hoàn Kiếm tiếp tục xử lý vi phạm trật tự đô thị, mời hàng trăm du khách rời khỏi khu vực và nhắc nhở các chủ quán kinh doanh - nhưng chỉ ít lâu sau, phố lại "tan hoang" đúng nghĩa đen vì tháo dỡ, rồi khách vẫn kéo tới nườm nượp.

Cuối tháng 11/2025, Đội Cảnh sát giao thông đường bộ số 4 phối hợp với Công an phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức kiểm tra tại ngõ đường tàu Khâm Thiên - Lê Duẩn, khi đó có khoảng 30 hộ kinh doanh nước giải khát, cà phê liên tục nới rộng ra sát mép đường ray. Thế nhưng chỉ hai ngày sau đợt giải tỏa ấy, khách đã lại ngồi kín các quán, cho thấy rõ vòng luẩn quẩn "bắt cóc bỏ đĩa" mà báo chí nhiều lần gọi tên.

Đêm 14/6/2026, lực lượng Cảnh sát giao thông Hà Nội phối hợp công an phường lại một lần nữa đột xuất kiểm tra, mời du khách rời khỏi khu vực - nhưng như chính một chủ quán cà phê tại đây từng chia sẻ với báo giới, "mới yên được một tháng lại bị bắt đóng cửa", cho thấy các đợt ra quân dường như chỉ tạo hiệu ứng tạm thời chứ chưa giải quyết được gốc rễ.

Trước thực trạng đó, đầu năm 2026, UBND TP Hà Nội đã đề nghị Bộ Xây dựng bàn giao tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia đoạn từ ga Gia Lâm đến ga Hà Nội, tiến tới có thể dừng hẳn tàu khách chạy qua đoạn qua "phố cà phê đường tàu", đồng thời tổ chức trung chuyển hành khách giữa hai ga Hà Nội - Gia Lâm bằng phương án khác. Tuy nhiên, đề xuất này ngay lập tức vấp phải băn khoăn từ giới chuyên gia.

Trao đổi với phóng viên, TS Phan Lê Bình, chuyên gia giao thông, Trưởng đại diện Văn phòng tư vấn OCG Nhật Bản, cho rằng đề xuất dừng chạy tàu cần được nhìn nhận không chỉ bằng cảm xúc du lịch mà bằng logic vận hành và an toàn của toàn hệ thống đường sắt xuyên tâm, bởi ga Hà Nội còn đóng vai trò kỹ thuật đặc biệt trong việc lập tàu, tháo ghép toa và đổi đầu máy.

Ở góc độ người dân, phản ứng cũng phân hóa rõ rệt. Anh Nguyễn Nam Hải, trú tại phường Đống Đa, bày tỏ mong muốn cơ quan chức năng vào cuộc mạnh mẽ hơn để tránh cảnh "mất bò mới lo làm chuồng". Còn chị Nguyễn Anh Hoài, đang làm việc ở phố Lý Nam Đế, cho rằng việc các hàng quán mọc lên tràn lan phục vụ du lịch ở sát đường tàu đã làm tắc nghẽn ngã ba Lý Nam Đế - Trần Phú trong suốt một thời gian dài; đồng thời những vụ va chạm đã từng được đăng tải trên mạng xã hội ở đây cũng là hình ảnh xấu về an toàn giao thông của Thủ đô. Trong khi đó, nhiều người kinh doanh tại khu phố lại xem đây là sinh kế mà họ tự gắn mác “đã qua nhiều thế hệ” và mong muốn được tổ chức lại thay vì xóa bỏ hoàn toàn.

Vi phạm không chỉ ở "phố cà phê"

Câu chuyện lấn chiếm hành lang đường sắt không chỉ diễn ra ở khu vực trung tâm. Ghi nhận thực tế những ngày trung tuần tháng 8/2026 cho thấy bức tranh loang lổ, nơi làm tốt, nơi vẫn buông lỏng.

Tại phường Phú Diễn, khu đất nông nghiệp, đất công dọc tuyến đường sắt qua Tổ dân phố số 6 và số 9 từng nhiều năm bị dựng lán tôn, đặt container để kinh doanh rửa xe, trông giữ xe trái phép. Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị phường Phú Diễn, ngày 14/8 vừa qua, phường đã tổ chức cưỡng chế, giải tỏa các công trình vi phạm tại nhiều thửa đất giáp đường sắt, trong đó có một căn nhà tôn rộng khoảng 250m² tồn tại từ năm 2023.

Tại khu vực ngõ 26 đường Cầu Diễn (phường Xuân Phương), nhiều công trình tạm dựng bằng tôn, khung sắt, mái che vẫn vươn sát tuyến đường ray, trong đó có điểm treo biển "rửa xe máy" cùng khu tập kết gỗ, tấm kim loại ngay cạnh đường tàu.

Còn dọc tuyến đường sắt Bắc - Nam qua phố Phan Đình Giót (phường Phương Liệt), việc tận dụng hành lang đường sắt để kinh doanh vẫn diễn ra công khai giữa ban ngày, hàng hóa bày bán, tập kết ngay sát mép đường ray mỗi buổi chiều tối.

Gốc rễ vẫn nằm ở hạ tầng và ý thức

Không chỉ dừng ở xử phạt và giải tỏa, ngành đường sắt còn xác định lối đi tự mở là "điểm mù" chết người cần triệt tiêu tận gốc. Từ đầu tháng 3/2026, các lực lượng đã phối hợp rào kín, xóa bỏ 16 lối đi tự mở trên tuyến Hà Nội - TP Hồ Chí Minh. Tính chung đến đầu tháng 5, gần 50 lối đi tự mở đã được đóng trên toàn địa bàn.

Trả lời phỏng vấn chương trình VOV2, ông Trần Cao Thắng, Trưởng ban An ninh an toàn, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, khẳng định vi phạm hành lang an toàn chính là nguyên nhân chính dẫn tới các vụ va chạm, đặc biệt tại khu vực đô thị đông đúc. Song chính đại diện ngành đường sắt cũng thừa nhận việc xóa lối đi tự mở chỉ bền vững khi có hạ tầng thay thế - đường gom, cầu vượt, hầm chui - trong khi nguồn vốn và trách nhiệm bố trí kinh phí giữa Trung ương và địa phương vẫn chưa được phân định rõ ràng.

Từ những mái tôn ở ngoại thành đến những chiếc bàn cà phê sát đường ray giữa phố cổ, điểm chung dễ nhận thấy là: xử phạt, cưỡng chế, ra quân chỉ tạo hiệu ứng tức thời, còn vi phạm luôn có xu hướng quay trở lại nếu không đi kèm giải pháp căn cơ về hạ tầng thay thế và sinh kế cho người dân. Nghịch lý xử phạt vi phạm hành lang giao thông đường sắt ở Hà Nội, vì thế, không chỉ là câu chuyện của lực lượng chức năng, mà còn là bài toán quy hoạch đô thị, kinh tế du lịch và ý thức cộng đồng - những mảnh ghép cần được giải quyết đồng bộ, thay vì chỉ chạy theo từng đợt ra quân riêng lẻ.