An toàn thực phẩm ở cơ sở: Nhiều thách thức sau sáp nhập

Những hồi chuông cảnh báo

Cuối tháng 4 và đầu tháng 5/2026, vụ ngộ độc thực phẩm liên quan đến bánh mì xảy ra tại xã Tân Lập khiến 67 người phải nhập viện điều trị. Kết quả kiểm nghiệm sau đó phát hiện vi khuẩn Salmonella spp trong nhiều mẫu bệnh phẩm và thực phẩm, đồng thời phát hiện Bacillus cereus trong các mẫu thực phẩm liên quan.

UBND xã Tân Lập làm việc Ban Chỉ đạo liên ngành về an toàn thực phẩm và các cơ quan, đơn vị, trường học liên quan vụ ngộ độc thực phẩm trên địa bàn - Ảnh: UBND xã Tân Lập

Trước đó, vụ ngộ độc thực phẩm tại Trường phổ thông Dân tộc bán trú tiểu học Kim Thủy, xã Kim Ngân khiến 41 học sinh phải nhập viện đã dẫn đến việc Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng nhà trường bị kỷ luật cách chức. Phường Đồng Hới cũng ghi nhận 1 vụ ngộ độc thực phẩm liên quan đến sản phẩm bánh mì trong 6 tháng đầu năm 2026.

Những vụ việc xảy ra tại các địa phương có điều kiện kinh tế-xã hội khác nhau nhưng đều cho thấy một thực tế: Nguy cơ mất ATTP vẫn hiện hữu và công tác quản lý ở cơ sở đang phải đối mặt với nhiều thách thức.

Theo ông Đinh Viễn Anh, Phó Giám đốc Sở Y tế, sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, vai trò của cấp xã trong quản lý nhà nước về ATTP càng trở nên quan trọng. Đây là cấp trực tiếp quản lý địa bàn, giám sát hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm và xử lý ban đầu các nguy cơ mất ATTP. Tuy nhiên, khối lượng công việc tăng lên trong khi nguồn lực, nhân lực và điều kiện bảo đảm thực hiện nhiệm vụ còn nhiều hạn chế.

Áp lực trên “vai” chính quyền cơ sở

Khó khăn đầu tiên mà nhiều địa phương cùng gặp phải là sự gia tăng về quy mô quản lý sau sáp nhập đơn vị hành chính. Tại xã miền núi Tân Lập, địa bàn mới được hình thành từ 3 xã cũ, có diện tích hơn 83km². Cùng với đó là sự gia tăng số lượng cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, dịch vụ ăn uống và thức ăn đường phố trên địa bàn.

Theo bà Nguyễn Thị Hoài Ly, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Lập, nhiều cơ sở nằm xa trung tâm, giao thông khó khăn khiến việc kiểm tra đột xuất, giám sát nguy cơ ô nhiễm thực phẩm hay xử lý các tình huống phát sinh mất nhiều thời gian và nhân lực hơn trước.

Trong khi đó, tại phường Đồng Hới, áp lực lại đến từ đặc thù đô thị. Bà Hoàng Thị Thanh Duyên, Phó Chủ tịch UBND phường Đồng Hới cho biết, địa bàn phường tập trung đông dân cư, nhiều cơ sở dịch vụ ăn uống, du lịch, thức ăn đường phố; nhiều hàng quán nhỏ lẻ, xe đẩy lưu động thường xuyên thay đổi địa điểm kinh doanh, gây khó khăn cho việc thống kê, quản lý và xử lý vi phạm.

Không chỉ áp lực về địa bàn, bài toán nhân lực cũng là điểm nghẽn chung của nhiều địa phương. Theo ông Trần Duy Bình, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Ngân, sau sáp nhập và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, địa bàn quản lý rộng, khối lượng công việc lớn, trong khi đội ngũ cán bộ phụ trách lĩnh vực ATTP còn mỏng, kiêm nhiệm nhiều công việc và chưa được đào tạo chuyên sâu.

Đoàn kiểm tra liên ngành kiểm tra việc bảo đảm an toàn thực phẩm của một bếp ăn tập thể trên địa bàn tỉnh - Ảnh: H.L

Bên cạnh đó, nhiều địa phương thiếu trang thiết bị kiểm tra, lấy mẫu, quản lý dữ liệu và gặp khó khăn trong truy xuất nguồn gốc thực phẩm. Hoạt động mua bán nhỏ lẻ, thiếu hóa đơn chứng từ; nhiều nơi chưa có cơ sở giết mổ gia súc, gia cầm tập trung, trong khi việc giết mổ nhỏ lẻ vẫn diễn ra trong khu dân cư, tiềm ẩn nguy cơ mất ATTP và ảnh hưởng đến môi trường. Mặt khác, ý thức chấp hành các quy định pháp luật về ATTP của một bộ phận cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm vẫn chưa cao. Đặc biệt, ở một số vùng sâu, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc tiếp cận và thực hiện các quy định chuyên ngành còn gặp nhiều hạn chế.

Ông Đinh Viễn Anh, Phó Giám đốc Sở Y tế cho hay, những khó khăn còn do hệ thống văn bản phân công, phân cấp quản lý nhà nước ATTP của 2 tỉnh cũ trước đây không còn phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và và một số quy định pháp luật hiện hành. Các văn bản này đang được đề xuất bãi bỏ; Sở Y tế sẽ tham mưu ban hành văn bản thay thế sau khi Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) và các văn bản hướng dẫn thi hành được ban hành. Do đó, một số nhiệm vụ quản lý ATTP hiện nay vẫn đang còn quy định chung chung, chưa cụ thể về thẩm quyền và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị nên các địa phương gặp khó khăn trong quá trình thực hiện.

Hoàn thiện cơ chế, tăng sức cho tuyến đầu

Từ thực tiễn, các địa phương kiến nghị cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước về ATTP; tăng cường tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ cán bộ cấp xã; đầu tư trang thiết bị phục vụ công tác kiểm tra, giám sát; xây dựng cơ sở dữ liệu số để quản lý các cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Bên cạnh đó, cần có giải pháp hiệu quả hơn đối với hoạt động kinh doanh thức ăn đường phố, cơ sở sản xuất nhỏ lẻ; hỗ trợ hình thành các chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn và đầu tư xây dựng cơ sở giết mổ tập trung phù hợp với điều kiện thực tế.

Đoàn kiểm tra liên ngành kiểm tra việc bảo đảm an toàn thực phẩm của một bếp ăn tập thể trên địa bàn tỉnh - Ảnh: H.L

Để tháo gỡ khó khăn, Sở Y tế đã ban hành Quyết định số 722/QĐ-SYT, ngày 12/5/2026 về việc ủy quyền cho UBND xã, phường, đặc khu giải quyết thủ tục hành chính lĩnh vực ATTP; tham mưu UBND tỉnh ban hành Quyết định số 1896/QĐ-UBND, ngày 21/5/2026 công bố danh mục thủ tục hành chính mới ban hành trong lĩnh vực ATTP thuộc thẩm quyền giải quyết của UBND cấp xã trên địa bàn tỉnh Quảng Trị.

Theo Phó Giám đốc Sở Y tế Đinh Viễn Anh, ngoài việc sớm hoàn thiện hành lang pháp lý về phân cấp, phân quyền, cần tiếp tục đào tạo đội ngũ cán bộ cấp xã, tăng đầu tư trang thiết bị kiểm tra nhanh, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung và hoàn thiện quy trình phối hợp giữa ngành y tế với chính quyền cơ sở. Đây sẽ là những điều kiện quan trọng để công tác bảo đảm an toàn thực phẩm thích ứng với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và đáp ứng yêu cầu quản lý trong giai đoạn mới.

Những vụ ngộ độc thực phẩm xảy ra thời gian qua cho thấy, ATTP không phải là câu chuyện của riêng ngành Y tế mà là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Nhưng để hệ thống đó vận hành hiệu quả, trước hết cần tăng cường năng lực cho cấp cơ sở-lực lượng trực tiếp quản lý địa bàn và là tuyến đầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.