Ánh đèn đêm ảnh hưởng tới sức khỏe như thế nào?

Ánh đèn đêm lộng lẫy nhưng ảnh hưởng tới sức khỏe

Một nghiên cứu mang tính đột phá vừa được trình bày tại Hội nghị Khoa học năm 2025 của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: việc tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo vào ban đêm không chỉ đơn thuần gây rối loạn giấc ngủ. Nó đóng vai trò như một tác nhân sinh học trực tiếp kích hoạt phản ứng căng thẳng trong não bộ, dẫn đến tình trạng viêm nhiễm trong các động mạch và gia tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng, ngay cả sự gia tăng khiêm tốn của ánh sáng cũng có thể để lại những hậu quả lâu dài và tàn khốc cho trái tim con người.

Ô nhiễm ánh sáng vào ban đêm đang trở thành một phần không thể tránh khỏi trong môi trường đô thị hiện đại. Từ đèn đường, biển quảng cáo neon cho đến ánh sáng hắt ra từ các tòa nhà cao tầng, bóng tối tự nhiên đang dần bị xóa sổ. Trước đây, khoa học đã chứng minh các yếu tố môi trường như ô nhiễm không khí và tiếng ồn có thể dẫn đến bệnh tim thông qua việc tác động lên hệ thần kinh. Tuy nhiên, tác động cụ thể của ô nhiễm ánh sáng đối với sức khỏe tim mạch vẫn là một ẩn số lớn cho đến khi cuộc điều tra tiên phong này được công bố.

Tiến sĩ Shady Abohashem, giảng viên tại Trường Y Harvard và là người đứng đầu các thử nghiệm hình ảnh PET/CT tim mạch tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts (Boston), tác giả cao cấp của nghiên cứu, cho biết: "Chúng ta biết rằng các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến thần kinh và mạch máu gây ra bệnh tim. Ô nhiễm ánh sáng rất phổ biến, nhưng chúng ta lại biết quá ít về cách nó tấn công trái tim". Để giải mã bí ẩn này, nhóm nghiên cứu đã thực hiện một phương pháp tiếp cận chưa từng có: kết hợp công nghệ hình ảnh não bộ tiên tiến với dữ liệu vệ tinh để vẽ nên một "con đường sinh học" nối liền ánh sáng ban đêm với các cơn đau tim.

Giải mã cơ chế sinh học: Khi não bộ "kêu cứu" và mạch máu viêm nhiễm

Để thực hiện nghiên cứu, các nhà khoa học đã xem xét hồ sơ sức khỏe và dữ liệu hình ảnh của 466 người trưởng thành (độ tuổi trung bình là 55), những người không có tiền sử bệnh tim hay ung thư đang hoạt động. Tất cả những người tham gia đều trải qua cùng một quy trình chụp cắt lớp phát xạ positron kết hợp chụp cắt lớp vi tính (PET/CT).

Tiến sĩ Abohashem giải thích tầm quan trọng của công nghệ này: "Đây là một xét nghiệm hình ảnh thường quy tại bệnh viện của tôi. Phần CT cung cấp hình ảnh giải phẫu chi tiết, trong khi phần PET tiết lộ hoạt động trao đổi chất trong các mô. Sử dụng đồng thời cả hai kỹ thuật cho phép chúng tôi đo lường hoạt động căng thẳng của não bộ và mức độ viêm động mạch chỉ trong một lần chụp duy nhất". Đây là chìa khóa giúp họ nhìn thấy những gì đang diễn ra bên trong cơ thể khi con người tiếp xúc với ánh sáng.

Dữ liệu về mức độ tiếp xúc ánh sáng được các nhà nghiên cứu ước tính dựa trên "Bản đồ Độ sáng Bầu trời đêm Nhân tạo Thế giới Mới năm 2016" (2016 New World Atlas of Artificial Night Sky Brightness). Nguồn dữ liệu này cực kỳ chi tiết, kết hợp các phép đo bức xạ từ vệ tinh Suomi NPP với các mô hình truyền bức xạ để ước tính độ sáng bầu trời tại vị trí ngang tầm mắt người. Đáng chú ý, nghiên cứu đã loại bỏ các nguồn sáng tự nhiên như mặt trăng hay các vì sao, chỉ tập trung vào ánh sáng do con người tạo ra.

Kết quả phân tích đã hé lộ một mối liên hệ "gần như tuyến tính" đáng lo ngại. Những người sống trong môi trường có mức độ ánh sáng nhân tạo cao hơn vào ban đêm thể hiện hoạt động gia tăng rõ rệt tại các vùng não liên quan đến căng thẳng (như hạch hạnh nhân). Đồng thời, mức độ viêm trong các mạch máu của họ cũng cao hơn.

Hậu quả lâm sàng của chuỗi phản ứng này là rất rõ ràng. Nguy cơ mắc bệnh tim tăng đều đặn theo mức độ tiếp xúc ánh sáng. Cụ thể, mỗi mức tăng độ lệch chuẩn về ánh sáng ban đêm liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tim cao hơn khoảng 35% trong vòng 5 năm và 22% trong vòng 10 năm. Ngay cả khi các nhà nghiên cứu đã điều chỉnh các yếu tố nguy cơ truyền thống (như tuổi tác, hút thuốc, tiểu đường) và các tác động môi trường khác như tiếng ồn giao thông hay tình trạng kinh tế xã hội, mối liên hệ này vẫn giữ nguyên giá trị.

Tiến sĩ Abohashem mô tả cơ chế này như một hiệu ứng domino nguy hiểm: "Khi bộ não cảm nhận được căng thẳng từ ánh sáng, nó sẽ kích hoạt các tín hiệu gây ra phản ứng miễn dịch và làm viêm các mạch máu. Theo thời gian, quá trình này góp phần làm xơ cứng động mạch, trực tiếp dẫn đến nguy cơ đau tim và đột quỵ". Trong thời gian theo dõi kéo dài 10 năm, khoảng 17% số người tham gia (tương đương 79 cá nhân) đã gặp phải các biến cố tim mạch lớn, minh chứng cho tác động thực tế của lý thuyết này.

Tác động cộng đồng và lời giải cho bài toán "bóng tối"

Nghiên cứu cũng chỉ ra một khía cạnh bất công của ô nhiễm ánh sáng: tác động của nó không đồng đều lên mọi đối tượng. Mối liên hệ giữa ánh sáng và bệnh tim trở nên mạnh mẽ nhất ở những người tham gia sống tại các khu vực có thêm các yếu tố gây căng thẳng khác, chẳng hạn như tiếng ồn giao thông dày đặc hoặc khu dân cư có thu nhập thấp. Điều này cho thấy ánh sáng nhân tạo có thể hoạt động như một "giọt nước tràn ly", cộng hưởng với các áp lực môi trường và xã hội khác để tàn phá sức khỏe của những nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Tiến sĩ Julio Fernandez-Mendoza, Giáo sư tâm thần học và khoa học thần kinh tại Đại học Y khoa Pennsylvania State, nhận định: "Những phát hiện này rất mới mẻ và bổ sung vào bằng chứng cho thấy việc giảm tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo quá mức vào ban đêm là một vấn đề y tế công cộng cấp bách". Trước đây, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ đã xác định ô nhiễm ánh sáng là tác nhân phá vỡ đồng hồ sinh học của cơ thể, ức chế melatonin và trì hoãn giấc ngủ. Tuy nhiên, nghiên cứu này đã đi xa hơn khi chỉ ra cơ chế "phản ứng căng thẳng của não bộ" chính là cầu nối trực tiếp dẫn đến bệnh tim.

Vậy chúng ta có thể làm gì để tự bảo vệ mình?

Ở cấp độ vĩ mô, Tiến sĩ Abohashem đề xuất các nhà hoạch định chính sách cần xem xét yếu tố ánh sáng khi xây dựng chiến lược phòng ngừa bệnh tật. Các thành phố cần nỗ lực giảm bớt hệ thống chiếu sáng ngoài trời không cần thiết. Các giải pháp kỹ thuật bao gồm việc lắp đặt các tấm chắn cho đèn đường để ánh sáng tập trung xuống mặt đất thay vì hắt vào nhà dân, hoặc sử dụng hệ thống chiếu sáng cảm biến chuyển động để giảm thiểu lượng ánh sáng dư thừa.

Ở cấp độ cá nhân, mỗi người đều có thể thực hiện những thay đổi nhỏ nhưng mang lại lợi ích lớn cho trái tim. Tiến sĩ Abohashem khuyên: "Mọi người có thể hạn chế ánh sáng trong nhà vào ban đêm, giữ cho phòng ngủ tối hoàn toàn bằng rèm che sáng hoặc mặt nạ ngủ". Quan trọng hơn, thói quen sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ cần được loại bỏ. Ánh sáng xanh từ tivi, điện thoại thông minh hay máy tính bảng không chỉ đánh lừa não bộ rằng trời vẫn sáng mà còn kích hoạt chu trình căng thẳng đã được đề cập.

Mặc dù nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế như tính chất quan sát và dữ liệu tập trung vào một hệ thống bệnh viện duy nhất với đa số người tham gia là người da trắng, nhưng thông điệp cốt lõi là không thể chối cãi. Ánh sáng nhân tạo không chỉ là một sự phiền toái về thị giác; nó là một yếu tố nguy cơ tim mạch thực sự. Trong bối cảnh đô thị hóa ngày càng nhanh, việc tìm lại bóng tối tự nhiên không chỉ là nhu cầu nghỉ ngơi, mà còn là một chiến lược sinh tồn để bảo vệ trái tim khỏe mạnh cho cộng đồng.

Bùi Tú