Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua: Canh tác ST25 theo hướng 'gạo xanh' là con đường tất yếu

Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua - Ảnh: Văn Kim Khanh

Trong câu chuyện với phóng viên Một Thế Giới, Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua, “cha đẻ” của giống lúa ST25, cho rằng muốn nâng giá trị hạt gạo thì phải thay đổi tư duy sản xuất, chuyển từ “làm nhiều” sang “làm đúng”, từ chạy theo sản lượng sang hướng đến chất lượng cao, gạo sạch, gạo xanh, giảm phát thải bền vững.

- Thưa ông, canh tác lúa ST25 theo Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao cần thay đổi điều gì quan trọng nhất?

- Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua: Điều quan trọng nhất là thay đổi cách nhìn về ruộng lúa. Ruộng lúa không chỉ là nơi “đổ phân, xịt thuốc rồi chờ thu hoạch”, mà phải xem như một hệ sinh thái sống. Khi tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, nông dân cần canh tác theo quy trình chuẩn, giảm đầu vào hóa học, giảm phát thải khí nhà kính và kiểm soát chặt chẽ các khâu từ giống, nước tưới đến phân bón.

Giống ST25 vốn có tiềm năng chất lượng rất cao, nhưng nếu canh tác không đúng thì hạt gạo sẽ không đạt độ thơm ngon, không đạt chuẩn xuất khẩu cao cấp. Đề án này là cơ hội để chuẩn hóa sản xuất theo hướng hiện đại hơn.

Tôi cho rằng phải làm đồng bộ: gieo sạ đúng mật độ, giảm giống, quản lý nước hợp lý, bón phân cân đối và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo hướng sinh học. Khi làm đúng, nông dân không chỉ giảm chi phí mà còn nâng chất lượng hạt gạo và bán được giá cao hơn.

Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua dẫn khách tham quan đồng lúa ST25 - Ảnh: V.K.K

- Theo ông, việc giảm phân bón hóa học và thuốc trừ sâu hóa học, tăng phân hữu cơ, phân sinh học và thuốc sinh học mang lại lợi ích gì rõ nhất?

- Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua: Lợi ích rất rõ, không phải lý thuyết mà là điều tôi quan sát được trực tiếp trên đồng ruộng nhiều năm.

Khi giảm phân hóa học và giảm thuốc trừ sâu hóa học, hệ sinh thái đất bắt đầu phục hồi. Những loài côn trùng có lợi và các vi sinh vật trong đất có điều kiện sinh sôi trở lại. Đặc biệt, khi chúng ta sử dụng lượng nước vừa đủ cho cây lúa, không ngập sâu kéo dài, đất “thở” được, vi sinh vật hoạt động tốt hơn.

Tôi quan sát thấy ruộng nào giảm thuốc hóa học, giảm bón đạm quá mức, thì sau một thời gian hệ thiên địch xuất hiện nhiều hơn: nhện bắt mồi, ong ký sinh, các loài vi sinh đối kháng… Những loài đó giúp kiểm soát sâu bệnh tự nhiên. Khi ruộng có thiên địch, nông dân ít phải xịt thuốc hơn.

Điều này rất quan trọng với ST25 vì giống lúa chất lượng cao phải đi kèm quy trình canh tác sạch. Thị trường quốc tế bây giờ không chỉ hỏi gạo ngon hay không, mà còn hỏi gạo có “xanh” không, dư lượng hóa chất ra sao, sản xuất có giảm phát thải không.

Giảm lượng nước sinh vật có lợi sinh sôi nẩy nở - Ảnh: K.A

- Nhiều nông dân băn khoăn rằng giảm phân hóa học liệu có làm giảm năng suất. Ông đánh giá thế nào về lợi ích lâu dài đối với đất và chất lượng hạt gạo?

- Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua: Đây là điều bà con lo đúng, vì nếu giảm phân mà làm sai kỹ thuật thì cây lúa thiếu dinh dưỡng, năng suất giảm. Nhưng nếu giảm đúng cách, kết hợp phân hữu cơ và phân sinh học, thì hiệu quả lâu dài lại tốt hơn rất nhiều.

Khi tăng phân hữu cơ, đất sẽ tơi xốp hơn, giữ ẩm tốt hơn, rễ lúa phát triển khỏe hơn. Đất không bị chai cứng như khi lạm dụng phân hóa học và thuốc trừ sâu lâu ngày. Một nền đất khỏe sẽ tạo ra cây lúa khỏe, chống chịu tốt với sâu bệnh và thời tiết thất thường.

Chất lượng hạt gạo cũng được nâng lên rõ rệt. Hạt gạo ST25 muốn ngon phải đạt độ chắc, thơm tự nhiên, cơm dẻo nhưng không bở. Những điều này phụ thuộc rất lớn vào dinh dưỡng cân đối và môi trường đất.

Tôi hay nói với nông dân rằng đất cũng giống như con người. Nếu mình chỉ “bơm” hóa chất liên tục thì cơ thể sẽ suy yếu. Còn nếu mình nuôi hệ vi sinh vật tốt trong đất giống như tăng lợi khuẩn cho đường ruột, thì đất khỏe lên, cây khỏe lên, sản phẩm cũng ngon hơn, sạch hơn.

Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao không chỉ là chuyện giảm phân hay giảm thuốc, mà là nâng sức sống cho ruộng đồng. Khi đất khỏe, nông dân mới có thể sản xuất bền vững lâu dài.

Hướng ST25 là sản phẩm 'gạo xanh' của Việt Nam - Ảnh: L.X.C

- Trong bối cảnh ĐBSCL chịu xâm nhập mặn, nhiều vùng đất lợ, đất phèn, ông khuyến nghị gì để canh tác ST25 theo hướng chất lượng cao, giảm phát thải?

- Anh hùng Lao động Hồ Quang Cua: ĐBSCL bây giờ không còn như trước. Nước mặn, nước lợ vào sâu, thời tiết thay đổi thất thường. Vì vậy, sản xuất lúa muốn tồn tại thì phải thích ứng.

Tôi khuyến khích nông dân ở vùng đất nước lợ, vùng đất phèn hoặc đất khó canh tác chuyển sang hướng sản xuất chất lượng cao, giảm phát thải, làm ít nhưng làm tốt. ST25 có thể thích ứng khá tốt nếu chọn đúng thời vụ và quản lý nước hợp lý.

Giảm phát thải ở ruộng lúa quan trọng nhất là quản lý nước. Nếu để ruộng ngập sâu liên tục, đất yếm khí sẽ tạo ra nhiều khí methane, làm tăng phát thải. Nhưng nếu tưới ngập – khô xen kẽ, giữ nước vừa đủ, vừa giúp cây lúa phát triển, vừa giảm phát thải khí nhà kính.

Ngoài ra, phải tổ chức lại sản xuất theo chuỗi. Nông dân không thể làm riêng lẻ. Muốn bán gạo xanh ra thế giới thì phải có vùng nguyên liệu đạt chuẩn, có doanh nghiệp bao tiêu, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng.

Nếu làm được như vậy, sản phẩm ST25 không chỉ là gạo ngon, mà còn là “gạo xanh”, “gạo sạch”, đủ sức cạnh tranh ở những thị trường khó tính nhất. Khi đó, người hưởng lợi lớn nhất chính là nông dân ĐBSCL, vì họ bán được giá tốt hơn, giảm chi phí đầu vào và sản xuất bền vững hơn.

Tôi tin rằng Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao sẽ là hướng đi giúp Việt Nam khẳng định vị thế mới: không chỉ là quốc gia xuất khẩu gạo số lượng lớn, mà còn là quốc gia xuất khẩu gạo chất lượng cao, gạo thân thiện môi trường.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, con đường “chất lượng cao – giảm phát thải” không còn là lựa chọn, mà là hướng đi bắt buộc nếu ngành lúa gạo Việt Nam muốn phát triển bền vững và nâng tầm thương hiệu trên bản đồ thế giới.

Văn Kim Khanh