Ðánh thức tiềm năng dược liệu - Kỳ cuối: Quy hoạch để phát triển bền vững
Gia Lai có tiềm năng phát triển dược liệu, nhưng khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên này đòi hỏi quy hoạch phù hợp với điều kiện sinh thái và nhu cầu thị trường.
Bảo tồn nguồn gen, tổ chức vùng nguyên liệu và phát huy vai trò của các bên là những yêu cầu quan trọng để phát triển dược liệu bền vững, gắn với bảo vệ rừng.
Quy hoạch theo điều kiện sinh thái
Ngày 28-9-2026, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 4093/QĐ-UBND phê duyệt Đề án phát triển cây dược liệu dưới tán rừng giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2050. Theo đề án, diện tích dự kiến bảo tồn và phát triển dược liệu dưới tán rừng đến năm 2030 khoảng 31.000 ha. Đây là định hướng nhằm khai thác lợi thế về hệ sinh thái, khí hậu và tài nguyên dược liệu của tỉnh.

Vườn cây thìa canh ở xã An Vinh. Ảnh: Ngọc Tú
Theo ông Nguyễn Văn Hoan - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, Gia Lai có diện tích rừng tự nhiên lớn, hệ sinh thái đa dạng và khí hậu phù hợp với nhiều loài cây dược liệu. Dù vậy, phát triển dược liệu phải gắn với bảo vệ rừng, bảo tồn đa dạng sinh học và tuân thủ quy định pháp luật về lâm nghiệp. Đối với dược liệu trồng trên đất nông nghiệp, cần có giải pháp riêng phù hợp với điều kiện sản xuất.
Đề án phát triển cây dược liệu của tỉnh xác định các vùng phát triển dựa trên điều kiện sinh thái và lợi thế từng khu vực, như vùng trọng điểm Bắc và Đông Bắc tỉnh, vùng phía Tây tỉnh, cùng phía Đông tỉnh…, với diện tích và các loài cây cụ thể.
Tuy nhiên, trên cơ sở định hướng của đề án, việc thực hiện phải căn cứ hiện trạng rừng, điều kiện thực tế, khả năng thích nghi của từng loài và quy định liên quan. Trước khi lựa chọn cây trồng, từng vùng cần được khảo sát cụ thể về đất đai, độ cao, khí hậu, độ tàn che, nguồn nước và khả năng tiếp cận kỹ thuật.

Mô hình trồng nấm linh chi đỏ dưới tán rừng tại xã Ia Phí của Công ty TNHH Minh Khánh Gia Lai. Ảnh: Lê Nam
Ông Nguyễn Văn Hoan cho biết, hiện phần lớn mô hình trồng dược liệu còn nhỏ lẻ, phân tán, chưa hình thành vùng nguyên liệu tập trung gắn với chế biến và tiêu thụ ổn định.
Việc áp dụng tiêu chuẩn thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc GACP-WHO cũng còn hạn chế về diện tích và số loài. Quy trình kỹ thuật gây trồng, chăm sóc, thu hái nhiều loại dược liệu còn thiếu hoặc chưa được áp dụng đồng bộ. Đây là những vấn đề cần giải quyết để chuyển từ mô hình riêng lẻ sang sản xuất hàng hóa.
Vì vậy, quy hoạch không nên chỉ dừng ở việc xác định địa bàn và diện tích. Mỗi vùng cần có danh mục cây trồng ưu tiên, quy trình kỹ thuật, phương án bảo tồn, dự kiến sản lượng và hướng tiêu thụ.
Bảo tồn nguồn gen, phát triển bền vững
Tại hội thảo “Thực trạng và tiềm năng phát triển vùng dược liệu trên địa bàn tỉnh Gia Lai” diễn ra ngày 16-10, bà Nguyễn Thị Thanh Bình - Chi hội trưởng Chi hội Nữ trí thức tỉnh cho rằng, cần phân loại rõ nhóm dược liệu bảo tồn và nhóm có khả năng sản xuất để có định hướng đầu tư phù hợp. Với những loài đã có khả năng sản xuất, chế biến và tiêu thụ, cần xác định vùng trồng, quy mô nguyên liệu, năng lực chế biến và nhu cầu thị trường.
Việc lựa chọn cây trồng không thể chỉ căn cứ vào khả năng sinh trưởng mà còn phải xem xét chất lượng dược liệu, thành phần hoạt chất và điều kiện sinh thái. Một loài cây có thể phát triển ở nhiều địa phương nhưng chất lượng nguyên liệu chưa chắc giống nhau. Do đó, trước khi nhân rộng các loài di thực hoặc cây có giá trị kinh tế, cần nghiên cứu, thử nghiệm để đánh giá khả năng thích nghi và chất lượng, tránh phát triển theo phong trào. Đây là vấn đề đáng lưu ý khi Gia Lai có nguồn tài nguyên dược liệu đa dạng.
Tài nguyên phong phú với hơn 500 loại dược liệu mở ra cơ hội phát triển, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ các loài quý trước sức ép khai thác và biến đổi môi trường sống.
Cùng với bảo tồn nguồn gen, dữ liệu về phân bố và điều kiện sinh thái là cơ sở quan trọng để quy hoạch chính xác. Th.S Nguyễn Nam Hải - nguyên Giám đốc Sở KH&CN Gia Lai - đề xuất: Cần ứng dụng công nghệ GIS và WebMap để tích hợp thông tin về phân bố loài, thổ nhưỡng, khí hậu, độ cao, kết quả nghiên cứu và tri thức địa phương. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, cập nhật thường xuyên và kiểm chứng ngoài thực địa, cơ quan quản lý có thể xác định rõ hơn khu vực phù hợp với từng loài, đồng thời hỗ trợ nhà đầu tư lựa chọn vùng nguyên liệu.

Mô hình trồng cây đương quy xen trong vườn cà phê của Hợp tác xã dịch vụ Nông nghiệp Tân Bình (xã Đak Đoa). Ảnh: Lê Nam
Đề án phát triển cây dược liệu dưới tán rừng giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2050 của tỉnh Gia Lai xác định các vùng phát triển dựa trên điều kiện sinh thái và lợi thế từng khu vực.
Tại vùng trọng điểm Bắc và Đông Bắc tỉnh, nhóm xã Đăk Rong, Kbang và Kông Bơ La được định hướng phát triển khoảng 11.000 ha, ưu tiên các loài như sa nhân tím, sâm Ngọc Linh, lan kim tuyến, sâm cau, sâm đá, mật nhân, đẳng sâm Việt Nam và một số loài nấm dược liệu.
Ở phía Tây tỉnh, tại các xã Đak Sơmei, Krong, Sơn Lang và khu vực lân cận, diện tích dự kiến hơn 10.000 ha, tập trung vào sâm Ngọc Linh, thất diệp nhất chi hoa, lan kim tuyến, hà thủ ô đỏ, đương quy, ba kích và cốt toái bổ.
Các xã Ayun, Al Bá, Bờ Ngoong, Pờ Tó và Ia Ly được định hướng phát triển khoảng 4.400 ha, với các loài nấm linh chi, hà thủ ô đỏ, đẳng sâm Việt Nam, vàng đắng, lan kim tuyến và nghệ dược liệu.
Riêng khu vực xã Biển Hồ, xã Gào, phường Diên Hồng và phường Hội Phú dự kiến khoảng 500 ha, ưu tiên các loài ngắn ngày như nấm linh chi, hà thủ ô đỏ, đẳng sâm, sả và gừng, gắn với sơ chế tại chỗ và phát triển du lịch sinh thái.
Ở phía Đông tỉnh, các xã Vĩnh Sơn, Vĩnh Thạnh, Phù Mỹ Tây và An Toàn được định hướng phát triển khoảng 5.100 ha, gắn với các loài nghệ đen, sa nhân tím, hoàng đằng, đinh lăng, giảo cổ lam, quế, đẳng sâm, chè búp, trà dung và chè dây.
Đề án cũng đặt mục tiêu xây dựng các trung tâm nghiên cứu, khảo nghiệm và sản xuất giống ở phía Đông và phía Tây; phát triển cơ sở cung ứng giống, bảo tồn tri thức y học cổ truyền và nguồn gen dược liệu quý; khuyến khích nâng cấp, xây dựng cơ sở chế biến và phát triển thương hiệu sản phẩm.
Một vấn đề khác là cơ chế tổ chức phát triển dược liệu dưới tán rừng. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, việc triển khai phải tuân thủ quy định về quyền sử dụng đất, sử dụng rừng, thuê môi trường rừng, liên doanh, liên kết và trách nhiệm của chủ rừng.
Việc áp dụng phải phù hợp với từng loại rừng, loài cây và phương thức thực hiện, bảo đảm không làm suy giảm diện tích, chất lượng rừng hoặc ảnh hưởng đến tái sinh tự nhiên.
Do đó, không thể xem toàn bộ diện tích rừng là quỹ đất sẵn có để mở rộng vùng dược liệu. Mỗi dự án cần làm rõ tính phù hợp về sinh thái, phương án quản lý, trách nhiệm bảo vệ rừng và cơ chế phối hợp giữa DN, người dân, HTX với chủ rừng. Phát triển kinh tế phải đi cùng bảo vệ hệ sinh thái, không đánh đổi chức năng của rừng lấy diện tích sản xuất.
Theo ông Nguyễn Văn Hoan, tỉnh cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện và tổ chức thực hiện đồng bộ các cơ chế, chính sách nhằm khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia bảo tồn, nuôi trồng, sơ chế, chế biến, bảo quản và tiêu thụ dược liệu dưới tán rừng. Chính sách hỗ trợ phải được áp dụng đúng đối tượng, điều kiện và nội dung quy định; đồng thời cần đánh giá tổng mức đầu tư đối với các loài có chi phí cao để đề xuất giải pháp huy động nguồn lực phù hợp.
Phát triển dược liệu ở Gia Lai vì thế không chỉ là câu chuyện mở rộng diện tích dưới tán rừng. Điều quan trọng hơn là xác định đúng loài cây, đúng vùng sinh thái, bảo tồn nguồn gen quý và tổ chức được chuỗi sản xuất có đầu ra. Khi quy hoạch dựa trên dữ liệu đáng tin cậy, chính sách phù hợp và sự tham gia thực chất của các bên, tài nguyên dược liệu mới có thể trở thành nguồn lực phát triển kinh tế lâu dài, đồng thời giữ được giá trị sinh thái của rừng.

