Cây dược liệu bản địa mở sinh kế tiền tỷ cho đồng bào Ê Đê

Từ những rẫy mía, mì thu nhập bấp bênh, người Ê Đê ở vùng miền núi Khánh Hòa đang thử hướng đi mới với cây xáo tam phân, kỳ vọng nâng thu nhập và giữ đất sản xuất.

Tại Chung kết Cuộc thi Khởi nghiệp xanh năm 2026 vừa diễn ra ở Hội trường Thống Nhất (TP.HCM), một loại cây dược liệu khá lạ được trưng bày khiến nhiều người chú ý. Điều đặc biệt, cây được định giá 50 triệu đồng và được một người đàn ông Ê Đê giới thiệu tỉ mỉ với khách tham quan.

Đó là ông Y Hồng, người đang cùng các cộng sự tìm cách nâng tầm giá trị cây xáo tam phân bản địa, mở hướng phát triển kinh tế và cải thiện thu nhập cho đồng bào tại địa phương.

Đằng sau cây dược liệu được mang đến cuộc thi là câu chuyện về hành trình thay đổi sinh kế của người dân thôn Suối Sim, xã Tây Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa. Từ những rẫy mía, mì thu nhập bấp bênh, người Ê Đê nơi đây đang thử sức với một hướng đi mới: trồng xáo tam phân, loại cây dược liệu từng bị khai thác quá mức trong tự nhiên.

Ông Y Hồng giới thiệu về cây xáo tam phân tại Chung kết Cuộc thi Khởi nghiệp xanh năm 2026.

Ông Y Hồng giới thiệu về cây xáo tam phân tại Chung kết Cuộc thi Khởi nghiệp xanh năm 2026.

Cây dược liệu giá trị cao

Ở thôn Suối Sim, xã Tây Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa, những rẫy mía, mì vốn gắn bó lâu đời với đời sống người dân đang có thêm một lựa chọn mới. Đó là cây xáo tam phân, loại dược liệu bản địa từng có nguy cơ bị tận diệt vì khai thác quá mức trong tự nhiên.

Không phải là cây trồng cho thu hoạch ngay sau vài tháng, xáo tam phân cần khoảng 3-5 năm chăm sóc mới có thể khai thác. Thế nhưng, với những hộ dân Ê Đê vốn quen đối mặt cảnh được mùa mất giá, mất mùa trắng tay, mô hình liên kết trồng dược liệu đang mở ra kỳ vọng về một sinh kế ổn định và giá trị kinh tế cao hơn.

Trong 21 năm làm trưởng thôn, ông Y Hồng, người có uy tín tại thôn Suối Sim, chứng kiến nhiều đổi thay trong đời sống đồng bào Ê Đê. Trước đây, phần lớn người dân sản xuất nông nghiệp theo tập quán cũ, chủ yếu trồng mía và mì. Thu nhập phụ thuộc nhiều vào thời tiết, giá cả thị trường, trong khi việc tiếp cận kỹ thuật canh tác mới còn hạn chế.

Theo ông Y Hồng, những năm gần đây, nhận thức của người dân đã có nhiều chuyển biến. Con em được đến trường, nhiều người biết đọc, viết và sử dụng tiếng phổ thông, giúp việc tiếp cận thông tin, chính sách và phương thức sản xuất mới thuận lợi hơn.

Người dân thôn Suối Sim, xã Tây Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa tham gia mô hình trồng xáo tam phân.

Người dân thôn Suối Sim, xã Tây Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa tham gia mô hình trồng xáo tam phân.

Tuy nhiên, bài toán sinh kế vẫn là nỗi lo thường trực. Những năm thời tiết bất lợi, cây trồng truyền thống dễ bị thiệt hại. Có năm mưa lũ kéo dài khiến củ mì bị thối, năm khác nắng nóng làm cây mía sinh trưởng kém, nguy cơ thất thu.

“Trước đây, bà con chủ yếu trồng mì, mía. Từ khi được hợp tác xã đưa giống xáo tam phân về và hướng dẫn cách trồng, người dân có thêm hướng phát triển kinh tế”, ông Y Hồng chia sẻ.

Năm 2024, Hợp tác xã Dược liệu Xáo tam phân Ninh Hòa bắt đầu đưa cây giống xáo tam phân về thôn Suối Sim để người dân trồng thử nghiệm. Ban đầu, khoảng 20 hộ tham gia. Toàn bộ cây giống do hợp tác xã đầu tư, đồng thời hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc. Khi cây đạt thời điểm thu hoạch, hợp tác xã dự kiến thu mua sản phẩm cho các hộ tham gia mô hình.

Theo ông Y Hồng, xáo tam phân tương đối phù hợp với điều kiện đất đai địa phương, nhất là những khu vực khô cằn, nhiều đá sỏi. Người dân chủ yếu sử dụng phân hữu cơ được ủ từ cây mục, rơm rạ và các nguyên liệu tự nhiên, thay vì phụ thuộc vào phân bón hóa học.

“Qua quá trình trồng thử nghiệm, chúng tôi nhận thấy cây phù hợp với điều kiện đất đai ở đây. Bà con cũng được hợp tác xã hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ giống và cam kết thu mua khi đến kỳ thu hoạch”, ông Y Hồng nói.

Cây xáo tam phân được hợp tác xã nghiên cứu, nhân giống để chủ động nguồn cây trồng, từng bước mở rộng vùng nguyên liệu và bảo tồn nguồn dược liệu bản địa.

Cây xáo tam phân được hợp tác xã nghiên cứu, nhân giống để chủ động nguồn cây trồng, từng bước mở rộng vùng nguyên liệu và bảo tồn nguồn dược liệu bản địa.

Điểm đáng chú ý của mô hình là người dân không phải tự tìm nguồn giống, tự xoay xở đầu ra như nhiều loại cây trồng khác. Hợp tác xã tham gia từ khâu cung cấp cây giống, hướng dẫn chăm sóc đến liên kết tiêu thụ. Đây là yếu tố quan trọng để những hộ còn hạn chế về vốn và kinh nghiệm có thể từng bước tham gia phát triển vùng dược liệu.

Đánh thức cây thuốc bản địa

Người đứng sau mô hình liên kết này là ông Nguyễn Thanh Tá, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Hợp tác xã Dược liệu Xáo tam phân Ninh Hòa. Trước khi gắn bó với cây dược liệu, ông từng là lập trình viên công nghệ thông tin, có khoảng 8 năm làm việc tại TP.HCM.

Năm 2017, sau một năm tham gia chương trình thực tập sinh nông nghiệp tại Israel, ông trở về Việt Nam, bắt đầu thử nghiệm nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp. Qua thực tế, ông nhận thấy nhiều mô hình trồng trọt phụ thuộc lớn vào phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và hóa chất. Trong khi đó, định hướng của ông là phát triển nông nghiệp hữu cơ, ứng dụng công nghệ và xây dựng quy trình sản xuất bền vững.

Khi trở về Ninh Hòa, ông nhận thấy địa phương có quỹ đất rộng, điều kiện khí hậu khắc nghiệt, có thể phát triển những loại cây trồng phù hợp với đặc điểm tự nhiên. Sau nhiều thử nghiệm, xáo tam phân trở thành hướng đi được ông lựa chọn để đầu tư nghiên cứu, phục hồi và nhân giống.

Ông Nguyễn Thanh Tá, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Hợp tác xã Dược liệu Xáo tam phân Ninh Hòa, người khởi xướng mô hình nghiên cứu, nhân giống và phát triển vùng trồng xáo tam phân, gắn bảo tồn dược liệu bản địa với tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Ông Nguyễn Thanh Tá, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Hợp tác xã Dược liệu Xáo tam phân Ninh Hòa, người khởi xướng mô hình nghiên cứu, nhân giống và phát triển vùng trồng xáo tam phân, gắn bảo tồn dược liệu bản địa với tạo sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Theo ông Tá, khoảng 10 năm trước, xáo tam phân từng được đồn đoán có khả năng chữa nhiều loại bệnh. Những lời đồn này khiến cây bị săn lùng, đào bới quá mức trong tự nhiên, đứng trước nguy cơ cạn kiệt. Việc phục hồi, nhân giống và chủ động nguồn nguyên liệu vì vậy không chỉ có ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần bảo tồn một loại cây dược liệu bản địa.

Ông lựa chọn đồng bào dân tộc thiểu số làm lực lượng tham gia phát triển vùng nguyên liệu bởi đây là những người sinh sống lâu đời tại địa phương, có sự gắn bó với cây thuốc truyền thống. Khi giới thiệu xáo tam phân là loại cây thuốc gắn với bài thuốc truyền thống của người Chăm, bà con dễ tiếp nhận hơn nhờ những hiểu biết và kinh nghiệm sử dụng được lưu truyền trong cộng đồng.

“Điều tôi mong muốn không chỉ là phát triển một loại cây dược liệu có giá trị mà còn giúp người dân có thêm sinh kế, giữ được đất sản xuất của gia đình. Khi cả làng cùng trồng, chăm sóc, hợp tác xã sẽ có điều kiện hình thành vùng nguyên liệu ổn định”, ông Tá cho biết.

Sau khoảng 6 năm nghiên cứu, phục hồi và nhân giống, hợp tác xã hiện xây dựng được vùng nguyên liệu khoảng 20 ha. Đơn vị có 5 thành viên chính thức, 27 thành viên liên kết trong và ngoài tỉnh; đồng thời liên kết với 11 tổ hợp tác, cung cấp khoảng 2.500 cây giống cho các tổ hợp tác và hộ nông dân ở khu vực Ninh Hòa.

Mô hình trồng xáo tam phân được kỳ vọng giúp đồng bào Ê Đê đa dạng hóa sinh kế, từng bước nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp trên chính đất đai của mình.

Mô hình trồng xáo tam phân được kỳ vọng giúp đồng bào Ê Đê đa dạng hóa sinh kế, từng bước nâng cao giá trị sản xuất nông nghiệp trên chính đất đai của mình.

Riêng tại thôn Suối Sim, hợp tác xã đang vận động khoảng 100 hộ dân tham gia trồng, mỗi hộ dự kiến từ 10-12 cây. Mục tiêu trước mắt là mở rộng diện tích thử nghiệm, chuẩn hóa quy trình chăm sóc, kiểm soát chất lượng và từng bước xây dựng mã số vùng trồng, phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Điểm đáng chú ý là mô hình không chỉ hướng đến bán nguyên liệu thô. Hiện hợp tác xã đã phát triển 8 dòng sản phẩm từ xáo tam phân, chủ yếu là trà làm từ thân, lá, rễ, nụ hoa và trà hòa tan. Sản phẩm nụ hoa đã đạt chứng nhận OCOP 3 sao.

Về hiệu quả kinh tế, ông Tá cho biết với cây mía và mì, trong điều kiện sản xuất thuận lợi, sau khi trừ chi phí, 1 ha chỉ mang lại khoảng 30-40 triệu đồng mỗi năm. Trong khi đó, theo tính toán của hợp tác xã, sau khoảng 3 năm, nếu tổ chức sản xuất và tiêu thụ tốt, giá trị nguyên liệu xáo tam phân trên 1ha có thể đạt từ 2 tỷ đồng trở lên.

Từ thân, lá, rễ và nụ hoa xáo tam phân, hợp tác xã phát triển nhiều dòng sản phẩm trà thảo dược phục vụ thị trường.

Từ thân, lá, rễ và nụ hoa xáo tam phân, hợp tác xã phát triển nhiều dòng sản phẩm trà thảo dược phục vụ thị trường.

Từ khoảng 20 hộ tham gia thí điểm ban đầu, mô hình đang được mở rộng ra khoảng 100 hộ tại Suối Sim. Nhưng để cây dược liệu thực sự trở thành sinh kế lâu dài, việc mở rộng diện tích phải đi cùng đầu ra ổn định, minh bạch giá thu mua, quy trình kỹ thuật và cơ chế chia sẻ rủi ro giữa hợp tác xã với người trồng.

Với đồng bào Ê Đê ở Suối Sim, xáo tam phân không chỉ là một loại cây trồng mới mà còn là cơ hội để thay đổi cách nghĩ, cách làm kinh tế trên chính mảnh đất của mình. Từ những cây giống được đưa về từng hộ, một hướng sinh kế dài hạn đang dần hình thành, gắn lợi ích của người dân với việc bảo tồn và phát triển dược liệu bản địa.

Tuy nhiên, để kỳ vọng về những vùng nguyên liệu tiền tỷ trở thành hiện thực, cần thêm sự đồng hành về vốn, kỹ thuật, chính sách và đặc biệt là đầu ra ổn định. Khi người dân có thể sống được bằng cây dược liệu, giữ được đất sản xuất và chủ động vươn lên làm giàu, đó mới là giá trị bền vững nhất của mô hình.

Xáo tam phân có tên khoa học Paramignya trimera, thuộc họ Cam (Rutaceae), là cây thân gỗ nhỏ, có gai, phân bố ở một số tỉnh Nam Trung Bộ và Đông Nam Bộ. Rễ là bộ phận được sử dụng và nghiên cứu nhiều nhất.

Các nghiên cứu khoa học đã xác định trong cây có nhiều hợp chất tự nhiên như coumarin, flavonoid và alkaloid. Đáng chú ý, một số hợp chất được phân lập từ thân, rễ cho thấy hoạt tính bảo vệ gan trên mô hình động vật thực nghiệm; các nghiên cứu khác cũng ghi nhận hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa.

Nhờ chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học, xáo tam phân được quan tâm nghiên cứu để phát triển nguồn nguyên liệu dược liệu.

Nguyễn Liến

Nguồn VTC: https://vtcnews.vn/cay-duoc-lieu-ban-dia-mo-sinh-ke-tien-ty-cho-dong-bao-e-de-ar1051938.html