Áp lực tài chính và bài toán lương thực của Nam Á và Đông Nam Á

Áp lực vốn đẩy giá lương thực thêm biến động

Trong các cuộc thảo luận về an ninh lương thực, những yếu tố như biến đổi khí hậu, căng thẳng địa chính trị hay gián đoạn thương mại thường được nhắc đến nhiều nhất. Tuy nhiên, một yếu tố ngày càng thể hiện vai trò quan trọng là điều kiện tài chính toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh tín dụng bị siết chặt và chi phí vay vốn gia tăng tại các quốc gia xuất khẩu nông sản chủ chốt.

Thực tế cho thấy, việc thắt chặt tín dụng trên phạm vi toàn cầu đang trở thành một rủi ro chưa được đánh giá đầy đủ đối với sự ổn định giá lương thực ở khu vực Nam Á và Đông Nam Á. Nhiều nền kinh tế trong khu vực phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu, vì vậy khi chi phí vay vốn tại các nước xuất khẩu lớn tăng cao, nguồn cung sẽ kém linh hoạt hơn. Điều này không chỉ khuếch đại tác động của các cú sốc khí hậu hay gián đoạn thương mại, mà còn làm gia tăng áp lực lạm phát và ngân sách đối với các quốc gia nhập khẩu. Do đó, việc tích hợp yếu tố tài chính quốc tế vào chiến lược an ninh lương thực đang trở nên cấp thiết.

Việc thắt chặt tài chính toàn cầu khiến an ninh lương thực của Nam và Đông Nam Á trở nên bấp bênh. Ảnh: EAF

Chi phí vốn không chỉ ảnh hưởng đến sản lượng xuất khẩu mà còn gián tiếp tác động tới giá thực phẩm nội địa. Trong khi các tranh luận truyền thống thường xoay quanh yếu tố thời tiết hay địa chính trị, thì chi phí vay của các nhà xuất khẩu lớn đang dần trở thành một kênh truyền dẫn quan trọng vào thị trường lương thực khu vực. Khi điều kiện tài chính bị thắt chặt, khả năng ứng phó của nông dân suy giảm, trong khi biến đổi khí hậu khiến mùa vụ ngày càng khó lường. Sự kết hợp này có thể làm gia tăng biên độ biến động giá và kéo theo chi phí điều hành chính sách ngày càng lớn.

Tại Đông Nam Á, ngành nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi đang chịu nhiều sức ép. Sự phát triển nhanh khiến nhiều quốc gia phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu như bột đậu nành và ngô. Khi giá thức ăn chăn nuôi trên thị trường thế giới biến động, giá thịt và hải sản trong nước cũng tăng giảm mạnh theo.

Một số quốc gia đã và đang đối mặt trực tiếp với thách thức này. Philippines vừa là nước nhập khẩu gạo lớn, vừa phụ thuộc vào nguyên liệu thức ăn chăn nuôi từ bên ngoài. Indonesia cũng chịu áp lực đáng kể khi giá bột đậu nành nhập khẩu tăng cao, ảnh hưởng tới ngành gia cầm. Trong bối cảnh chi phí đầu vào leo thang, việc giữ ổn định giá trong nước thường buộc các chính phủ phải can thiệp mạnh, kéo theo gánh nặng ngân sách để kiềm chế lạm phát thực phẩm.

Tín dụng nông nghiệp và khả năng ứng phó

Một trong những yếu tố làm gia tăng mức độ dễ tổn thương của chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu nằm ở cấu trúc tài chính của các quốc gia xuất khẩu nông sản chủ chốt. Điển hình là Brazil - nguồn cung lương thực quan trọng đối với khu vực Nam Á và Đông Nam Á, vốn phụ thuộc đáng kể vào các khoản tín dụng nông thôn theo mùa. Nguồn vốn này cho phép nông dân trang trải chi phí đầu vào như phân bón, nhiên liệu và hạt giống từ nhiều tháng trước khi bước vào vụ thu hoạch.

Quy mô của các chương trình tín dụng cho thấy mức độ phụ thuộc lớn của sản xuất nông nghiệp hiện đại vào tài chính. Chương trình Plano Safra của Brazil trong năm tài chính 2025 - 2026 đã vượt ngưỡng 500 tỷ real Brazil (tương đương khoảng 97 tỷ USD), phản ánh chi phí sản xuất ngày càng cao cũng như vai trò thiết yếu của dòng vốn vay đối với hoạt động canh tác.

Các chuyên gia nhận định rằng, việc chi phí vay vốn gia tăng không nhất thiết kéo theo sự sụt giảm sản lượng ngay lập tức, song lại ảnh hưởng rõ rệt đến năng lực ứng phó của người sản xuất. Trong giai đoạn lãi suất toàn cầu tăng mạnh 2022 - 2023, giá phân bón chuẩn đã tăng hơn gấp đôi so với trước đại dịch. Trước áp lực tài chính, nhiều nông hộ tại Brazil buộc phải cắt giảm lượng phân bón sử dụng hoặc trì hoãn đầu tư vào vật tư đầu vào.

Hệ quả là quá trình cải thiện năng suất bị chững lại, một số diện tích canh tác kém hiệu quả bị bỏ hoang, trong khi khả năng chống chịu trước sâu bệnh và thời tiết bất lợi suy giảm. Khi đó, hệ thống sản xuất không chỉ kém linh hoạt hơn mà còn phản ứng chậm chạp trước các cú sốc từ thị trường hoặc môi trường.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, yếu tố linh hoạt trong sản xuất trở nên đặc biệt quan trọng. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt hay nắng nóng kéo dài đang xuất hiện thường xuyên hơn tại nhiều vùng trồng trọt trọng điểm. Khi điều kiện tài chính thuận lợi, nông dân có thể chủ động trồng lại, điều chỉnh cơ cấu cây trồng hoặc chấp nhận tổn thất ngắn hạn để phục hồi sản xuất. Ngược lại, khi tín dụng bị thắt chặt, quá trình tái sản xuất kéo dài, khiến nguồn cung phục hồi chậm và kém hiệu quả.

Việc suy giảm tính linh hoạt của nguồn cung có thể nhanh chóng dẫn đến biến động giá mạnh. Các biện pháp hạn chế xuất khẩu gạo của Ấn Độ trong giai đoạn 2022 - 2024 là minh chứng rõ nét, khi thị trường lập tức phản ứng bằng những đợt tăng giá đáng kể, kéo theo áp lực điều hành chính sách tại nhiều quốc gia nhập khẩu.

Sự khác biệt về năng lực ứng phó giữa các nền kinh tế cũng ngày càng bộc lộ rõ. Indonesia có dư địa chính sách lớn hơn để kiểm soát lạm phát lương thực, trong khi Bangladesh, quốc gia phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu lúa mì và ngũ cốc, phải duy trì các chương trình trợ cấp quy mô lớn nhằm ổn định giá trong nước. Khả năng hấp thụ các cú sốc giá không đồng đều này làm gia tăng rủi ro đối với an ninh lương thực trong bối cảnh tài chính toàn cầu thắt chặt.

Chiến lược lương thực thích ứng

Diễn biến thắt chặt tài chính trên toàn cầu đang tác động trực tiếp đến việc hoạch định chính sách an ninh lương thực của nhiều quốc gia. Biến động giá các nguyên liệu đầu vào như đậu nành, ảnh hưởng dây chuyền tới thị trường thịt lợn, gia cầm và nuôi trồng thủy sản. Điều này không chỉ gây khó khăn cho kiểm soát lạm phát mà còn làm gia tăng áp lực ngân sách đối với các chương trình bình ổn giá.

Trong nhiều năm qua, các quốc gia Đông Nam Á và Nam Á chủ yếu dựa vào các công cụ như dự trữ quốc gia, điều chỉnh chính sách nhập khẩu và trợ cấp có mục tiêu. Tuy nhiên, nếu nguồn cung toàn cầu trở nên kém linh hoạt về mặt cấu trúc, chi phí duy trì và tần suất sử dụng các công cụ này có thể gia tăng đáng kể.

Đáng chú ý, chi phí vốn tại các quốc gia xuất khẩu đang nổi lên như một biến số quan trọng đối với an ninh lương thực của châu Á. Điều kiện tài chính tại những thị trường cách xa hàng nghìn kilomet có thể quyết định tốc độ phục hồi của nguồn cung toàn cầu sau các cú sốc khí hậu, đồng thời làm gia tăng mức độ biến động của giá cả.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng nhà hoạch định chính sách cần mở rộng cách tiếp cận, vượt ra ngoài khuôn khổ dự trữ truyền thống. Việc tích hợp một cách hệ thống các yếu tố tài chính quốc tế vào đánh giá rủi ro đang trở nên cần thiết. Theo đó, việc theo dõi chênh lệch tín dụng, điều kiện cho vay nông thôn hay chu kỳ lãi suất tại các quốc gia xuất khẩu chủ chốt như Brazil, cần được coi trọng tương đương với việc giám sát yếu tố thời tiết hay năng lực logistics.

Song song với đó, dư địa hợp tác tài chính khu vực vẫn còn lớn. Các tổ chức như Văn phòng Nghiên cứu Kinh tế vĩ mô ASEAN+3 hay Ngân hàng Phát triển châu Á có thể đóng vai trò thúc đẩy các cơ chế hỗ trợ tài chính thương mại, bảo lãnh tín dụng cho chuỗi cung ứng nông nghiệp thiết yếu. Việc xây dựng các khuôn khổ chia sẻ rủi ro và công cụ tài chính dự phòng ở cấp khu vực được kỳ vọng sẽ góp phần hạn chế tác động lan tỏa từ biến động tín dụng toàn cầu, đặc biệt đối với những nền kinh tế dễ bị tổn thương.

Khi tín dụng toàn cầu tiếp tục chịu áp lực thắt chặt, sự ổn định của nguồn cung lương thực ở nhiều nền kinh tế Đông Nam Á và Nam Á không chỉ phụ thuộc vào điều kiện sản xuất thực tế, mà còn gắn chặt với môi trường tài chính tại các nước xuất khẩu. Nhận thức về rủi ro này đang trở thành yếu tố then chốt, giúp các quốc gia trong khu vực củng cố năng lực ứng phó và bảo đảm an ninh lương thực trong một thế giới ngày càng biến động.

Châu Anh