ASEAN ký hiệp định kinh tế số toàn khu vực đầu tiên trên thế giới

Các quốc gia thành viên ASEAN ký Hiệp định khung kinh tế số (DEFA) trong lễ ký kết ngày 14/11/2026. Ảnh: Bộ Năng lượng, Thương mại và Công nghiệp Singapore

Ngày 14/11, tại thủ đô Manila (Philippines), các quốc gia thành viên Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã ký kết Hiệp định khung kinh tế số (DEFA), trở thành khu vực đầu tiên trên thế giới đạt được một thỏa thuận kinh tế số có tính ràng buộc pháp lý ở quy mô toàn khu vực.

Đây là dấu mốc đáng chú ý trong tiến trình hội nhập kinh tế ASEAN, trong bối cảnh chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức tổ chức sản xuất, thương mại, cung ứng dịch vụ và vận hành các chuỗi giá trị toàn cầu. Nếu như các hiệp định thương mại truyền thống chủ yếu tập trung vào hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và các rào cản thương mại, DEFA hướng tới một không gian hợp tác rộng hơn, trong đó dữ liệu, nền tảng số, công nghệ và các hệ thống thanh toán điện tử trở thành những yếu tố quan trọng của hoạt động kinh tế xuyên biên giới.

Theo Bộ Năng lượng, Thương mại và Công nghiệp Singapore (METI), DEFA là hiệp định độc lập đầu tiên của ASEAN về kinh tế số, đặt nền móng cho việc tăng cường hội nhập kinh tế số và mở rộng cơ hội kinh doanh trong thị trường số đang phát triển của khu vực.

Hiệp định bao quát nhiều lĩnh vực, từ lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới, thương mại số toàn trình, bảo vệ mã nguồn đến an ninh mạng và trí tuệ nhân tạo (AI). Đồng thời, DEFA hướng tới tăng cường khả năng tương thích giữa các hệ thống và hoạt động kinh tế được hỗ trợ bởi công nghệ số, bao gồm thương mại điện tử, thanh toán, logistics và chuỗi cung ứng.

Phát biểu sau lễ ký kết, Phó Thủ tướng Singapore Gan Kim Yong cho biết quá trình đàm phán hiệp định đã kéo dài nhiều năm do các nước thành viên có trình độ phát triển, năng lực công nghệ và mức độ sẵn sàng khác nhau.

Theo Phó Thủ tướng Singapore, các nước kỳ vọng DEFA có thể chính thức có hiệu lực vào đầu năm 2027.

THIẾT LẬP NỀN TẢNG CHUNG CHO KHÔNG GIAN KINH TẾ SỐ ASEAN

Điểm đáng chú ý của DEFA không chỉ nằm ở việc các quốc gia ASEAN lần đầu tiên thống nhất một khuôn khổ hợp tác riêng về kinh tế số, mà còn ở nỗ lực thiết lập những nguyên tắc chung cho các hoạt động kinh tế ngày càng ít bị giới hạn bởi biên giới địa lý.

Trong môi trường kinh doanh truyền thống, sự khác biệt về thủ tục hành chính, quy định thương mại và hệ thống thanh toán thường tạo ra những rào cản đáng kể đối với doanh nghiệp khi mở rộng hoạt động sang thị trường nước ngoài. Trong khi đó, kinh tế số đặt ra những yêu cầu mới: dữ liệu phải được trao đổi thuận lợi, giao dịch cần được xác thực, thanh toán phải có khả năng kết nối và các hệ thống công nghệ cần tương thích với nhau.

Để có thể đàm phán một hiệp định vừa đủ tham vọng, vừa được tất cả các quốc gia thành viên chấp nhận là điều không dễ dàng. 

Phó Thủ tướng Singapore Gan Kim Yong

Nếu thiếu một khuôn khổ phối hợp, sự khác biệt về quy định giữa các quốc gia có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ, kéo dài thời gian giao dịch và hạn chế khả năng mở rộng của doanh nghiệp. Đây cũng là một trong những vấn đề mà DEFA hướng tới giải quyết.

Đặc biệt, quy định về lưu chuyển dữ liệu xuyên biên giới có ý nghĩa quan trọng đối với hoạt động thương mại điện tử, dịch vụ số và các mô hình kinh doanh dựa trên nền tảng công nghệ. Trong nền kinh tế số, dữ liệu không đơn thuần là thông tin được trao đổi giữa các hệ thống mà còn là đầu vào quan trọng cho quá trình sản xuất, phân tích thị trường, quản trị khách hàng và phát triển sản phẩm.

Khả năng chuyển giao dữ liệu thuận lợi giữa các quốc gia sẽ giúp doanh nghiệp tổ chức hoạt động kinh doanh trên phạm vi khu vực, thay vì phải xây dựng những hệ thống riêng biệt cho từng thị trường. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trực tuyến, nền tảng thương mại điện tử, dịch vụ tài chính và logistics.

Tuy nhiên, lưu chuyển dữ liệu cũng liên quan trực tiếp đến quyền riêng tư, bảo mật thông tin thương mại và an ninh quốc gia. Vì vậy, DEFA không hướng tới việc loại bỏ hoàn toàn các giới hạn đối với dữ liệu, mà thiết lập nguyên tắc chung, đồng thời cho phép các quốc gia áp dụng những ngoại lệ phù hợp với yêu cầu quản lý và lợi ích riêng.

Theo ông Gan Kim Yong, mỗi quốc gia có những mối quan tâm khác nhau, từ luật bảo vệ quyền riêng tư đến bảo mật kinh doanh và an ninh quốc gia. Do đó, hiệp định cần có cơ chế linh hoạt để vừa tạo thuận lợi cho hoạt động trao đổi dữ liệu, vừa bảo đảm các yêu cầu quản lý của từng nước.

Cách tiếp cận này phản ánh một thực tế: hội nhập kinh tế số không thể chỉ dựa trên việc mở cửa thị trường, mà cần có sự hài hòa giữa các quy định pháp lý, năng lực quản trị và tiêu chuẩn công nghệ.

Một nội dung quan trọng khác là thúc đẩy thương mại số toàn trình, trong đó việc sử dụng chứng từ điện tử thay thế giấy tờ truyền thống có thể giúp giảm đáng kể thời gian và chi phí giao dịch. Khi các chứng từ thương mại được số hóa và có khả năng trao đổi giữa các hệ thống, doanh nghiệp có thể đơn giản hóa nhiều công đoạn liên quan đến xác nhận đơn hàng, vận chuyển, thanh toán và thông quan.

Điều này không chỉ có lợi cho các doanh nghiệp lớn có hoạt động xuất nhập khẩu thường xuyên mà còn tạo cơ hội cho các doanh nghiệp nhỏ tham gia sâu hơn vào thương mại khu vực.

Bên cạnh đó, khả năng kết nối hệ thống thanh toán giữa các quốc gia cũng là một yếu tố quan trọng. Thanh toán số đang dần vượt ra khỏi phạm vi giao dịch bán lẻ để mở rộng sang các hoạt động giao dịch giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B). Nếu được hỗ trợ bởi các quy tắc và tiêu chuẩn tương thích, các giao dịch xuyên biên giới có thể được thực hiện thuận tiện hơn, giảm sự phụ thuộc vào những quy trình thanh toán truyền thống vốn có thể kéo dài và phát sinh nhiều chi phí.

Phó Thủ tướng Singapore Gan Kim Yong trả lời báo chí Singapore sau khi các nước ASEAN ký Hiệp định khung kinh tế số tại thủ đô Manila, Philippines, ngày 14/11/2026. Ảnh: Bộ Năng lượng, Thương mại và Công nghiệp Singapore.

Định danh số cũng được xác định là một cấu phần cần thiết. Trong thương mại trực tuyến, việc xác minh danh tính của các chủ thể tham gia giao dịch có ý nghĩa quan trọng đối với xây dựng lòng tin, hạn chế gian lận và bảo đảm an toàn cho hoạt động kinh doanh. Khả năng hình thành hệ thống định danh số chung trên toàn ASEAN, như ông Gan đề cập, có thể mở ra hướng phát triển mới cho các dịch vụ và giao dịch xuyên biên giới.

Đáng chú ý, DEFA còn mở rộng phạm vi hợp tác sang AI và an ninh mạng. Đây là những lĩnh vực mà không một quốc gia nào có thể dễ dàng giải quyết toàn diện nếu chỉ dựa vào nguồn lực trong nước. Việc chia sẻ kinh nghiệm, phối hợp xây dựng tiêu chuẩn và tăng cường năng lực ứng phó sẽ góp phần nâng cao khả năng chống chịu của toàn khu vực trước những rủi ro ngày càng phức tạp trên không gian số.

Theo hướng này, DEFA không đơn thuần là một thỏa thuận thương mại, mà còn là bước khởi đầu cho quá trình xây dựng hạ tầng thể chế và kết nối số của ASEAN.

DOANH NGHIỆP ĐỨNG TRƯỚC CƠ HỘI MỞ RỘNG THỊ TRƯỜNG

Một trong những mục tiêu quan trọng của DEFA là tạo điều kiện để doanh nghiệp thuộc mọi quy mô có thể mở rộng hoạt động trên toàn khu vực ASEAN. Tuy nhiên, mức độ hưởng lợi sẽ phụ thuộc vào khả năng thích ứng, năng lực công nghệ và mức độ chủ động của từng doanh nghiệp.

Đối với các doanh nghiệp lớn, đặc biệt là những tập đoàn đã có hoạt động kinh doanh tại nhiều quốc gia, khuôn khổ kinh tế số chung có thể giúp giảm chi phí vận hành, đơn giản hóa quy trình giao dịch và tăng khả năng kết nối giữa các thị trường. Khi những rào cản về dữ liệu, chứng từ và thanh toán được tháo gỡ từng bước, doanh nghiệp có thêm điều kiện tổ chức lại hoạt động sản xuất, phân phối và cung ứng dịch vụ trên quy mô khu vực.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME), cơ hội có thể còn lớn hơn xét từ góc độ mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Trước đây, việc đưa sản phẩm ra nước ngoài thường đòi hỏi doanh nghiệp phải có mạng lưới phân phối, đối tác và nguồn lực tài chính tương đối lớn. Thương mại điện tử và các nền tảng số đã làm giảm một phần những rào cản này, nhưng sự khác biệt về quy định, phương thức thanh toán và thủ tục giao dịch giữa các quốc gia vẫn là trở ngại đáng kể.

Nếu DEFA được triển khai hiệu quả, doanh nghiệp nhỏ có thể tiếp cận khách hàng ở nhiều thị trường ASEAN mà không nhất thiết phải thiết lập hiện diện vật lý tại từng quốc gia. Các nền tảng thương mại điện tử, hệ thống thanh toán số và dịch vụ logistics kết nối sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp mở rộng quy mô kinh doanh với chi phí thấp hơn.

Vấn đề then chốt là làm thế nào hỗ trợ các SME khai thác cơ sở hạ tầng và năng lực mà hiệp định mang lại; giúp họ phát triển kỹ năng, năng lực và hệ thống cần thiết để tận dụng DEFA cũng như hưởng lợi từ các điều khoản của hiệp định. 

Phó Thủ tướng Singapore Gan Kim Yong

Tuy nhiên, cơ hội mở rộng thị trường cũng đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải đối mặt với cạnh tranh trực tiếp hơn. Khi khả năng tiếp cận khách hàng và cung cấp dịch vụ xuyên biên giới được cải thiện, doanh nghiệp trong nước không chỉ cạnh tranh với các đối thủ truyền thống mà còn phải đối mặt với những nhà cung cấp mới từ các nền kinh tế thành viên khác.

Đây là vấn đề được nhiều doanh nghiệp Singapore quan tâm khi DEFA được ký kết. Trả lời câu hỏi về nguy cơ gia tăng cạnh tranh trong khu vực, ông Gan Kim Yong thừa nhận đây là mối quan ngại đáng chú ý, đặc biệt đối với các SME.

Tuy nhiên, ông cho rằng các nền kinh tế ASEAN có tính bổ trợ đáng kể và áp lực cạnh tranh từ bên ngoài khu vực cũng rất lớn. Theo ông, tăng cường kết nối kinh tế số sẽ giúp doanh nghiệp Singapore nhập khẩu hàng hóa nhanh hơn, thuận tiện hơn và với chi phí thấp hơn, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, các quốc gia ASEAN cũng có thể tăng cường kết nối cả về phương diện vật lý lẫn kỹ thuật số.

Quan điểm này cho thấy DEFA cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ cạnh tranh giữa các doanh nghiệp, mà còn ở khả năng hình thành một thị trường khu vực có quy mô lớn hơn. Khi các nền kinh tế có thể khai thác tốt hơn lợi thế bổ trợ về sản xuất, dịch vụ, nguồn nhân lực và công nghệ, mức độ kết nối sẽ tạo thêm giá trị cho toàn khối.

Dù vậy, khả năng tận dụng lợi ích từ hiệp định không tự động được bảo đảm. Những doanh nghiệp thiếu nguồn lực đầu tư công nghệ, chưa có hệ thống quản trị dữ liệu hoặc chưa đáp ứng các yêu cầu về an toàn thông tin có thể gặp khó khăn khi tham gia sâu hơn vào thị trường số khu vực.

Vì vậy, một trong những nhiệm vụ quan trọng sau khi ký kết DEFA là giúp khu vực tư nhân hiểu rõ những cơ hội và nghĩa vụ mà hiệp định đặt ra, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực số. Đây cũng là vấn đề mà Phó Thủ tướng Singapore nhấn mạnh khi cho rằng việc chính phủ đạt được thỏa thuận mới chỉ tạo ra khuôn khổ, còn doanh nghiệp mới là chủ thể trực tiếp khai thác các lợi ích.

Bên cạnh hội nhập nội khối, ASEAN cũng đang tìm cách mở rộng mạng lưới hợp tác với các nền kinh tế bên ngoài khu vực. Theo ông Gan, đàm phán Hiệp định thương mại tự do ASEAN - Canada đang đạt tiến triển hướng tới cơ bản hoàn tất, trong khi các nước thành viên tiếp tục thảo luận về một số khả năng ký kết FTA khác với đối tác.

Đáng chú ý, ASEAN cũng đang xúc tiến nghiên cứu Hiệp định khung kinh tế xanh (GEFA). Quá trình nghiên cứu tính khả thi đã được triển khai và các nước kỳ vọng sớm hoàn thành để khởi động thảo luận trong năm 2027. Nếu được thúc đẩy song song với DEFA, sáng kiến này có thể góp phần mở rộng phạm vi hợp tác kinh tế của ASEAN, kết nối chuyển đổi số với các mục tiêu phát triển xanh và bền vững.

Nhìn tổng thể, việc ký kết DEFA đánh dấu bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận hội nhập của ASEAN. Từ hội nhập thương mại hàng hóa và dịch vụ, khu vực đang tiến tới xây dựng những quy tắc chung cho nền kinh tế vận hành dựa trên dữ liệu, công nghệ và kết nối số.

Tuy nhiên, giá trị thực sự của hiệp định sẽ không chỉ được đo bằng phạm vi các cam kết, mà còn bằng khả năng chuyển hóa những cam kết đó thành cơ hội kinh doanh cụ thể, giảm chi phí giao dịch và nâng cao năng suất cho doanh nghiệp. Đây sẽ là thước đo quan trọng đối với hiệu quả triển khai DEFA trong những năm tới, đồng thời quyết định mức độ ASEAN có thể tận dụng kinh tế số như một động lực tăng trưởng mới trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.