ASEAN tăng cường phối hợp, chủ động ứng phó với các thảm họa thiên nhiên

Giữa lúc những thảm họa thiên nhiên ngày càng khó lường, ASEAN đang chủ động chuẩn bị cho tình huống xấu nhất bằng các cuộc diễn tập cứu trợ đa quốc gia. Mục tiêu rất rõ ràng: tăng cường phối hợp lực lượng, chia sẻ thông tin và sẵn sàng hỗ trợ người dân khi thảm họa thực sự xảy ra.

34 phút trướcGốc

Trident Resolve - cuộc diễn tập thiết thực

Động đất xảy ra, núi lửa phun trào, rồi sóng thần ập đến. Kịch bản nghe giống một bộ phim thảm họa, nhưng lại là tình huống giả định mà lực lượng quân đội từ 19 quốc gia phải đối mặt trong cuộc diễn tập Trident Resolve (XTR) tổ chức tại tỉnh Banten, Indonesia, hồi tháng 9/2026.

Cuộc diễn tập được tổ chức từ ngày 20 đến 26/9, quy tụ khoảng 2.200 quân nhân và nhân sự dân sự, đồng thời kết hợp ba lĩnh vực cứu trợ thảm họa, quân y và an ninh mạng do Indonesia đăng cai. Địa điểm diễn tập nằm cách núi lửa Anak Krakatau khoảng 40km. Ba tuần trước đó, ngọn núi lửa này đã phun trào, khiến bối cảnh của sự kiện này càng trở nên thiết thực. Những người tham gia phải chuẩn bị cho tình huống nhiều hiểm họa cùng xuất hiện, gây sức ép lớn lên hoạt động cứu hộ và cứu trợ.

Đại diện các đoàn tham dự diễn tập chụp ảnh lưu niệm. Ảnh: Defence Pioneer

Diễn tập Trident Resolve có sự tham gia của 19 quốc gia, bao gồm toàn bộ thành viên ADMM-Plus. Thành phần này quy tụ các nước ASEAN cùng những đối tác như Trung Quốc, Nga và Mỹ, cho thấy hợp tác ứng phó thảm họa có thể tạo ra không gian phối hợp giữa các lực lượng có năng lực và kinh nghiệm khác nhau.

Trident Resolve phản ánh một phần công việc thầm lặng nhưng thiết thực trong hợp tác ASEAN: chuẩn bị năng lực ứng phó trước khi thiên tai xảy ra, thay vì chỉ huy động nguồn lực khi khủng hoảng đã bùng phát. Cuộc diễn tập không thể ngăn động đất hay sóng thần, nhưng giúp các lực lượng có cơ hội thử nghiệm cách phối hợp trong những hoàn cảnh mà thời gian, thông tin và khả năng tiếp cận hiện trường đều có thể bị hạn chế.

Đối với Đông Nam Á, sự chuẩn bị này có ý nghĩa thiết thực. Theo CNA dẫn nguồn các nghiên cứu, hơn 40% số thảm họa do các hiểm họa tự nhiên trên toàn cầu xảy ra tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Các vùng ven biển đông dân của Đông Nam Á cũng đứng trước nguy cơ chịu thiệt hại lớn khi thảm họa xảy ra, trong bối cảnh biến đổi khí hậu gây thêm sức ép lên khả năng thích ứng của cộng đồng.

Kinh nghiệm từ trận sóng thần Ấn Độ Dương năm 2004 vẫn là lời nhắc nhở về quy mô tàn phá mà thiên tai có thể gây ra. Thảm họa này ảnh hưởng trực tiếp đến ít nhất 14 quốc gia và cướp đi sinh mạng của hơn 200.000 người thuộc 38 quốc gia. Khi hậu quả vượt qua biên giới và năng lực ứng phó của từng nước, sự chuẩn bị ở cấp độ khu vực trở thành một yêu cầu không thể xem nhẹ.

Thử nghiệm những cơ chế điều phối

Trong một thảm họa lớn, có lực lượng cứu hộ và phương tiện chưa chắc đã đủ. Điều quan trọng không kém là các bên phải biết nơi nào cần hỗ trợ trước, nguồn lực nào có thể triển khai và thông tin từ hiện trường được chuyển đến đâu. Nếu mỗi quốc gia sử dụng quy trình báo cáo, thuật ngữ chuyên môn hay hệ thống liên lạc khác nhau, việc phối hợp có thể bị chậm trễ ngay giữa lúc từng phút đều quý giá.

Nhân viên y tế quân sự và dân sự hỗ trợ khám sức khỏe cho người dân địa phương như một phần hoạt động y tế cộng đồng trong cuộc diễn tập. Ảnh: Defence Pioneer

Trận động đất tại Thổ Nhĩ Kỳ và Syria năm 2023 cho thấy quy mô thảm họa có thể vượt xa dự tính ban đầu. Công tác cứu trợ phải triển khai đồng thời tại ít nhất 10 thành phố, trong khi nhu cầu của người dân trải rộng từ tìm kiếm người mắc kẹt trong đống đổ nát, cấp cứu y tế đến cung cấp nơi trú ẩn, thức ăn, nước uống và quần áo. Trẻ em, phụ nữ mang thai và người khuyết tật còn cần những hình thức hỗ trợ phù hợp hơn.

Khi phạm vi thiệt hại vượt quá dự kiến, những địa phương vốn được trông đợi sẽ tiếp viện cũng có thể rơi vào tình trạng cần được cứu trợ. Bài học này cho thấy một quốc gia khó có thể tự mình giải quyết mọi nhu cầu nếu thảm họa lan rộng trên diện tích lớn. Sự hỗ trợ từ bên ngoài vì thế rất cần thiết, nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi các lực lượng có thể phối hợp nhịp nhàng.

Đó cũng là lý do Trident Resolve chú trọng cơ chế điều phối thay vì chỉ tập trung vào hoạt động của từng đơn vị. Điểm đáng chú ý của cuộc diễn tập là việc thành lập Trung tâm Điều phối đa quốc gia (MNCC), do Indonesia dẫn dắt, với sự hỗ trợ của Trung tâm Điều phối cứu trợ nhân đạo và ứng phó thảm họa khu vực Changi, do Lực lượng Vũ trang Singapore vận hành.

MNCC đóng vai trò đầu mối tiếp nhận, chia sẻ thông tin và phối hợp kế hoạch giữa các lực lượng quân sự tham gia. Sĩ quan liên lạc từ những quốc gia dự diễn tập luôn sẵn sàng xử lý yêu cầu triển khai phương tiện và nhân lực, đồng thời bảo đảm các đề nghị được chuyển về nước để phê duyệt kịp thời.

Các nhân viên đến từ nhiều quốc gia khác nhau đang sơ tán một người bị thương giả định trong một phần diễn tập tìm kiếm và cứu nạn. Ảnh: Defence Pioneer

Trung tâm này cũng phối hợp với các tổ chức dân sự, trong đó có Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên hợp quốc (OCHA). Thông qua nền tảng liên lạc và chia sẻ thông tin OPERA của quân đội Singapore, các bên có thể tập hợp dữ liệu từ nhiều nguồn để hình thành bức tranh chung về tình hình tại hiện trường, xác định nhu cầu cấp bách và điều phối hỗ trợ.

Đây là khâu đặc biệt quan trọng trong tình huống đường sá bị chia cắt, hệ thống liên lạc gián đoạn hoặc nhiều khu vực đồng thời cần cứu trợ. Khi đó, khả năng tổng hợp thông tin và xác định ưu tiên có thể quyết định nguồn lực được đưa đến đúng nơi, đúng thời điểm hay không.

Từ cứu trợ trên thực địa đến những mặt trận mới

Một điểm mới của Trident Resolve là việc đưa "Nhóm công tác chuyên gia về an ninh mạng" thuộc Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM-Plus) vào cuộc diễn tập. Sự tham gia này cho thấy công tác ứng phó thảm họa ngày nay không chỉ phụ thuộc vào phương tiện cứu hộ, năng lực quân sự hay hệ thống hậu cần, mà còn gắn chặt với độ tin cậy của hạ tầng số.

Nếu hệ thống liên lạc OPERA gặp sự cố giữa chiến dịch, các lực lượng hoạt động phân tán trong vùng thiên tai có thể mất đầu mối trao đổi thông tin, khiến việc phối hợp trở nên khó khăn. Vì vậy, song song với hoạt động ngoài thực địa, các nhóm tham gia tiến hành đánh giá an ninh mạng hằng ngày, kiểm tra khả năng bảo vệ hệ thống và mạng lưới trước nguy cơ bị can thiệp hoặc phá hoại.

Các nhân viên từ nhiều quốc gia đang đánh giá tình hình thông qua Hệ thống liên lạc OPERA tại Trung tâm Điều phối Đa quốc gia. Ảnh: Defence Pioneer

Thông tin sai lệch cũng là một thách thức đáng kể. Sau trận động đất tại Myanmar hồi tháng 3/2025, những video do AI tạo ra đã mô tả sai quy mô và vị trí khu vực bị tàn phá. Trong hoàn cảnh thông tin đáng tin cậy vốn đã khan hiếm, nội dung giả mạo có thể khiến việc xác định nhu cầu và đưa hàng cứu trợ đến đúng địa điểm thêm phức tạp.

Vì vậy, khả năng sàng lọc thông tin và duy trì kỷ luật an ninh mạng cần được rèn luyện cùng với kỹ năng cứu hộ. Một quyết định điều động dựa trên dữ liệu sai có thể khiến nguồn lực bị phân tán, trong khi những cộng đồng thực sự cần giúp đỡ lại phải chờ đợi lâu hơn.

Không cuộc diễn tập nào có thể tái hiện đầy đủ mức độ hỗn loạn của một thảm họa thật. Tuy nhiên, việc chủ động đặt mình trước những kịch bản khắc nghiệt nhất cho thấy ASEAN đang dành sự quan tâm lớn cho khâu chuẩn bị ứng phó. Khi động đất, sóng thần hay núi lửa phun trào luôn có thể bùng phát bất ngờ, những bước đi âm thầm hôm nay sẽ giúp Đông Nam Á phản ứng nhanh hơn cũng như cứu được nhiều sinh mạng vào ngày mai.