Ba thông điệp phía sau bài phát biểu của Tổng thống Nga Vladimir Putin tại CLB Valdai

Tổng thống Nga Vladimir Putin phát biểu tại CLB Valdai ngày 1/10. (Nguồn: TASS)

Phát biểu tại phiên toàn thể Hội nghị thường niên lần thứ 23 Câu lạc bộ thảo luận quốc tế Valdai, Tổng thống Vladimir Putin mở đầu bằng nhận định: Thế giới đang trải qua những thay đổi sâu sắc và đồng thời trên nhiều lĩnh vực.

Theo ông Putin, trong những năm tới, bất kể kịch bản nào xảy ra, khả năng các cuộc xung đột quốc tế tiếp diễn vẫn ở mức cao, khi những cơ hội mới có thể thúc đẩy tham vọng và khiến các quốc gia sẵn sàng chấp nhận rủi ro lớn hơn. Hãng tin Reuters dẫn lại nhận định này, đồng thời lưu ý rằng, ông Putin nhìn thấy khả năng tình hình về lâu dài chuyển biến theo hướng tốt hơn khi ảnh hưởng của “bá quyền phương Tây” suy giảm.

Trong cách trình bày của ông Putin, đây không chỉ là một cuộc khủng hoảng an ninh châu Âu mà còn là biểu hiện của một quá trình chuyển dịch rộng lớn hơn trong quan hệ quốc tế.

Ba thông điệp phía sau Valdai

Từ nội dung bài phát biểu, có thể thấy ba dòng thông điệp cùng tồn tại: Răn đe để xác lập giới hạn, đối thoại để tránh leo thang và trật tự đa cực để đặt các vấn đề an ninh trong một bức tranh rộng hơn về chuyển dịch quyền lực toàn cầu.

Răn đe

Trong hàng loạt vấn đề được ông Putin đề cập, cảnh báo liên quan Kaliningrad là nội dung lập tức thu hút sự chú ý lớn nhất của truyền thông phương Tây. Kaliningrad là vùng lãnh thổ Nga nằm giữa Ba Lan và Lithuania, hai thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).

Theo ông, Moscow không có ý định tấn công các nước châu Âu, nhưng nếu lãnh thổ Nga bị tấn công, trong đó có Kaliningrad, việc sử dụng “tất cả các loại vũ khí” mà Nga sở hữu sẽ được đặt lên bàn nghị sự. Ông Putin đồng thời nhấn mạnh, Nga hiểu NATO có quy mô lớn hơn đáng kể và cho rằng lợi thế của nước này nằm ở những năng lực quân sự mà Moscow sở hữu. Ông cảnh báo không nên để quá trình leo thang dẫn tới “điểm không thể quay lại”.

Hãng tin AP đặt cảnh báo này ở vị trí trung tâm khi đưa tin về bài phát biểu, trong khi NATO bác bỏ cáo buộc cho rằng liên minh này đe dọa Kaliningrad và nhấn mạnh tính chất phòng thủ của khối quân sự xuyên Đại Tây Dương này.

Vì thế, cùng một phát biểu đã tạo ra hai cách đọc khác nhau. Với Moscow, đây là thông điệp răn đe nhằm ngăn chặn một kịch bản mà Nga coi là đe dọa trực tiếp tới lãnh thổ của mình; Báo South China Morning Post dẫn lại lập trường của Nga rằng, đây không phải là hành động “đe dọa” mà là phản ứng trước những gì Moscow coi là nỗ lực đe dọa Nga.

Trong khi đó, với nhiều chính trị gia và truyền thông phương Tây, việc đặt vũ khí hạt nhân vào một kịch bản cụ thể ở Baltic lại làm nổi bật nguy cơ tính toán sai lầm giữa các cường quốc quân sự.

Tuy nhiên, theo ông Vasily Kashin, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Toàn diện châu Âu và quốc tế thuộc Trường Kinh tế cao cấp Nga (HSE), bài phát biểu cũng có một số “sắc thái mới”: Theo ông, một điểm đáng chú ý là tuyên bố của Tổng thống Putin rằng, việc một nước tiến hành hợp tác kỹ thuật-quân sự với một bên thứ ba tự nó không phải là lý do để Nga tấn công nước đó. Ông Kashin xem đây là sự điều chỉnh mềm hơn so với một số tuyên bố trước đây.

Đối thoại

Bên cạnh răn đe, ông Putin cũng khẳng định, Moscow mong muốn chung sống hòa bình với phương Tây. Đáng chú ý hơn, ông Putin bày tỏ ủng hộ ý tưởng tổ chức cuộc gặp ba bên giữa lãnh đạo Nga, Mỹ và Trung Quốc.

Theo Interfax, ông cho rằng bất kỳ cuộc đối thoại nào cũng có giá trị, song trước hết các bên cần xác định chương trình nghị sự. Ông cũng cho rằng có thể tính tới một cuộc gặp bên lề Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC), tùy thuộc vào các bên, trong đó có nước chủ nhà Trung Quốc.

Chi tiết này cho thấy cùng với việc nâng mức cảnh báo đối với những gì Moscow coi là “lằn ranh đỏ”, Nga vẫn tìm cách duy trì các kênh đối thoại với những trung tâm quyền lực chủ chốt.

Trật tự đa cực

Dòng thông điệp thứ ba liên quan cấu trúc quốc tế. Ông Putin tiếp tục nhấn mạnh xu hướng hình thành một thế giới đa cực, trong đó các trung tâm quyền lực ngoài phương Tây, đặc biệt ở châu Á, có vai trò ngày càng lớn, và quan hệ Nga-Trung là một điểm đáng chú ý trong bức tranh đó.

Ông đánh giá cao vai trò của Trung Quốc trong việc thúc đẩy giải quyết các vấn đề quốc tế bằng phương thức hòa bình, lưu ý tiềm lực kinh tế và quân sự ngày càng tăng của Trung Quốc cho phép Bắc Kinh đóng một vai trò đáng kể. Ông cũng gọi quan hệ Nga-Trung là một nhân tố ổn định quan trọng của chính trị thế giới và nhấn mạnh sự tương đồng trong cách hai nước nhìn nhận mình là những “nhà nước-văn minh”.

Cho đến nay, chưa thấy tuyên bố chính thức nào của Bộ Ngoại giao Trung Quốc về bài phát biểu. Tuy nhiên, việc Trung Quốc được ông Putin đặt ở vị trí trung tâm trong ý tưởng đối thoại ba bên Nga-Mỹ-Trung là một chi tiết khó bỏ qua.

Cách nhìn từ Ukraine

Tổng thống Nga Vladimir Putin ủng hộ một cuộc gặp ba bên với Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề APEC. (Nguồn: Getty Images)

Nếu Moscow nói nhiều về an ninh của Nga và phương Tây nói nhiều về nguy cơ hạt nhân trong bài phát biểu của ông chủ Điện Kremlin, thì tại Ukraine, sự chú ý tập trung hơn vào những tuyên bố của ông Putin liên quan trực tiếp tới cuộc xung đột.

Ông Putin đã bác bỏ đề xuất dừng các cuộc tấn công tầm xa giữa hai bên theo công thức Ukraine ngừng đánh các nhà máy lọc dầu của Nga để đổi lấy việc Nga ngừng tấn công các tàu Ukraine. Ông gọi cách đề xuất này là “nực cười” và cho biết Moscow sẽ tiếp tục đáp trả các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng kinh tế của Nga.

Tuy nhiên, truyền thông Ukraine lại tập trung vào cảnh báo hạt nhân. Báo The Kiev Independent dẫn lại phát biểu của Tổng thống Putin rằng Nga sẽ sử dụng “tất cả các loại vũ khí” nếu xảy ra một cuộc tấn công vào lãnh thổ Nga, đồng thời nhấn mạnh phần ông Putin đề cập khả năng xung đột với NATO.

Tại Moscow, nhà phân tích chính trị Georgy Bovt cho rằng, mặc dù giọng điệu của ông Putin có phần mềm hơn, nhưng nội dung chính sách được thể hiện lại khá cứng rắn.

Bài toán của các nước vừa và nhỏ

Khác với các cường quốc có khả năng định hình cuộc chơi an ninh, phần lớn các nước vừa và nhỏ không có lợi ích trong việc để cạnh tranh giữa các trung tâm quyền lực chuyển thành đối đầu quân sự trực tiếp. Điều các nước này quan tâm trước hết là ổn định chiến lược, an ninh, thương mại, năng lượng, lương thực và một môi trường quốc tế trong đó các nước có thể duy trì quan hệ với nhiều đối tác.

Vì vậy, trong một bối cảnh mà các nước vừa và nhỏ đang tiếp tục duy trì quan hệ đa chiều với cả Nga, Mỹ, Trung Quốc và nhiều đối tác khác, hầu hết các nước thuộc thế giới thứ ba, trong đó có các nước Đông Nam Á đều có thái độ thận trọng và cho đến thời điểm hiện tại, chưa thấy có một tuyên bố chính thức nào liên quan bài phát biểu của Tổng thống Nga Putin tại Valdai 2026.

Chính sự thận trọng này có ý nghĩa trong bối cảnh thế giới ngày càng phân mảnh: các nước vừa và nhỏ có thể không quyết định được cấu trúc cạnh tranh giữa các cường quốc, nhưng có lợi ích trực tiếp trong việc duy trì các cơ chế đa phương và luật lệ quốc tế.

G20 và câu hỏi về không gian đối thoại

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã mời người đồng cấp Nga Putin tham dự Hội nghị thượng đỉnh G20 tại Miami vào tháng 12. Lời mời gây ra phản ứng trái chiều: Ngoại trưởng Ba Lan Radosław Sikorski cho rằng nó có thể giúp Nga thoát khỏi cô lập, còn một nhóm thượng nghị sĩ Mỹ chất vấn chính quyền Trump về quyết định này.

Trong bối cảnh ấy, tuyên bố của ông Putin tại Valdai rằng, Nga ủng hộ một cuộc gặp ba bên với Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình càng trở nên đáng chú ý. Ông Putin nhắc tới khả năng gặp bên lề APEC chứ không phải G20. Tuy vậy, nếu các nhà lãnh đạo liên quan cùng dự G20 tại Mỹ, đây có thể là một trong những không gian hiếm hoi để các trung tâm quyền lực gặp nhau trong cùng một diễn đàn.

Điều đó không đồng nghĩa với việc G20 có thể giải quyết các bất đồng Nga-Mỹ, Nga-Ukraine hay Nga-NATO. Nhưng sự tồn tại của các kênh đối thoại ở cấp cao có thể trở thành một yếu tố quan trọng trong việc kiểm soát nguy cơ tính toán sai lầm, điều này cũng có ý nghĩa đối với các nước vừa và nhỏ.

Những câu hỏi lớn đặt ra sau bài phát biểu của ông Putin tại Valdai vừa qua là liệu cạnh tranh giữa các cường quốc có thể được kiểm soát bằng các cơ chế đối thoại và đa phương; liệu một trật tự đa cực có làm thế giới ổn định hơn hay chỉ tạo thêm những điểm cạnh tranh mới; và các nước vừa và nhỏ có thể duy trì không gian chiến lược của mình như thế nào.

Dù chưa thể có câu trả lời cho những câu hỏi trên chỉ từ một bài phát biểu, nhưng Valdai 2026 cho thấy rõ một điều: Trong khi cuộc xung đột tại Ukraine vẫn là tâm điểm của cạnh tranh Nga-phương Tây, Moscow muốn đặt cuộc đối đầu này vào một bức tranh rộng hơn về sự chuyển dịch quyền lực toàn cầu.

Cảnh báo về “điểm không thể quay lại” đi cùng lời kêu gọi tránh để thế giới tiến tới điểm đó; còn cuộc xung đột Nga-Ukraine được đặt trong câu chuyện lớn hơn về một trật tự quốc tế mà Moscow cho rằng đang chuyển từ đơn cực sang đa cực.

Vì thế, những phản ứng tiếp theo từ Washington, Bắc Kinh, Kiev, các nước châu Âu và các nước Nam bán cầu, đặc biệt trong các diễn đàn đa phương như G20, APEC và Liên hợp quốc, sẽ cho thấy thông điệp của Moscow được các trung tâm quyền lực khác tiếp nhận và chuyển hóa như thế nào. Và đó có lẽ mới là phần đáng theo dõi nhất sau Valdai 2026.