Nước Pháp chao đảo trong 'cơn bão kép' giữa mùa Thu

Học sinh đối mặt với cảnh sát bên ngoài trường trung học Gustave ở Bordeaux hôm 5/10/2026/ Ảnh: SIPA

Công chức đình công, học sinh dựng rào chắn tại trường học, các cảng bị phong tỏa, chính phủ bế tắc trong việc thông qua ngân sách, lợi suất trái phiếu tăng và nỗi lo về sự trỗi dậy của phe cực hữu. Nước Pháp đang phải đối mặt với một chuỗi xáo trộn lan từ đường phố, trường học đến thị trường tài chính và các cơ quan công quyền. Mùa Thu - thời điểm người Pháp trở lại trường học và công sở sau kỳ nghỉ Hè - năm nay diễn ra trong tình trạng bất ổn chưa từng thấy.

Theo truyền thông Mỹ, những sự việc có vẻ khác nhau này đều bắt nguồn từ một vấn đề chung: Pháp đã phải vật lộn suốt hai thập kỷ để cân đối nguồn lực cho bộ máy nhà nước và hệ thống phúc lợi xã hội. Gánh nặng này nay tăng lên do chi phí vay vốn cao, giá nhiên liệu tăng và bất ổn chính trị, trong khi cuộc cạnh tranh nhằm thay thế Tổng thống Emmanuel Macron vào mùa Xuân tới đã bắt đầu nóng lên.

Bất ổn từ trường học đến đường phố

Ngày 6/10, giáo viên và nhiều lao động khu vực công tổ chức biểu tình phản đối đề xuất đóng băng tiền lương, trong lúc chính phủ chật vật xây dựng và thông qua ngân sách. Họ xuống đường cùng hàng nghìn học sinh, phong tỏa các trường học để phản đối tình trạng thiếu đầu tư, cơ sở vật chất xuống cấp và thiếu giáo viên.

Hình ảnh học sinh đụng độ với cảnh sát giữa những đám khói hơi cay đã trở thành minh họa rõ nét nhất cho làn sóng bất mãn. Hàng trăm trường học trên cả nước phải đóng cửa, hàng chục trường bị hư hại, trong khi nhiều người bị bắt hoặc bị thương.

Các cuộc đụng độ trên đường phố cũng tác động tới thị trường tài chính vốn đã lo lắng. Lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp kỳ hạn 10 năm được duy trì ở mức gần 5% ngày 5/10, thuộc nhóm cao nhất trong Liên minh châu Âu. Đây là dấu hiệu cho thấy giới đầu tư thiếu niềm tin vào khả năng xử lý hàng loạt thách thức ngày càng lớn của chính phủ hiện tại.

Nhà khoa học chính trị Jean-Yves Camus thuộc Quỹ Jean Jaurès nhận xét tình hình đang mang dáng dấp của một “thời kỳ cuối triều đại” trong chính trường Pháp. Theo ông, chính quyền hiện tại dường như không có kế hoạch rõ ràng cho 7 tháng còn lại trước cuộc bầu cử.

Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế cho rằng những bất ổn hiện nay chưa đồng nghĩa Pháp chắc chắn sẽ rơi vào một cuộc khủng hoảng nợ kiểu Hy Lạp hay một cú sốc thị trường như từng xảy ra ở Anh sau kế hoạch ngân sách gây tranh cãi của cựu Thủ tướng Liz Truss năm 2022.

Pháp vẫn giữ vai trò quan trọng trong Liên minh châu Âu và các nhà kinh tế cho rằng nếu xảy ra khủng hoảng nghiêm trọng, các nước thành viên khác nhiều khả năng sẽ hỗ trợ Paris. Kenneth Rogoff, giáo sư kinh tế tại Đại học Harvard, nhận định tình hình tài chính của Pháp đang ở trạng thái “không bền vững”, dù thị trường chưa phản ứng mạnh.

Bức tranh tài chính khó khăn

Pháp vốn không xa lạ với các cuộc biểu tình quy mô lớn. Gần đây nhất là phong trào “Áo vàng” kéo dài từ năm 2018 đến 2020, bắt đầu từ phản đối giá nhiên liệu tăng rồi mở rộng thành các yêu cầu về công bằng kinh tế và chính trị.

Một số nhà phân tích nhận thấy những điểm tương đồng đáng chú ý giữa giai đoạn đó và hiện nay, khi giá dầu và khí đốt tăng do cuộc chiến tại Iran. Tổng thống Macron dường như cũng nhận thức rõ nguy cơ này. Tuần trước, ông chủ trì cuộc họp các nhà lãnh đạo Nhóm G7, trong đó các nước nhất trí đưa 100 triệu thùng dầu thô và dầu diesel từ kho dự trữ ra thị trường nhằm giảm áp lực giá nhiên liệu.

Trong khi đó, ngư dân Pháp đã phong tỏa các cảng và kho nhiên liệu để phản đối giá dầu diesel tăng. Ông Macron bày tỏ hy vọng biện pháp khẩn cấp của G7 sẽ giúp giá nhiên liệu tại các trạm bán lẻ giảm nhanh.

Nhưng giá năng lượng chỉ là một phần trong bức tranh tài chính khó khăn của Pháp. Nợ công của nước này hiện vào khoảng 4.000 tỷ USD, tương đương 119% GDP. Khi lợi suất trái phiếu chính phủ tăng, chi phí trả nợ dự kiến lên khoảng 100 tỷ USD vào năm 2027.

Pháp đồng thời phải đối mặt với chi phí y tế và lương hưu tăng do dân số già hóa, cũng như chi tiêu quân sự gia tăng vì xung đột Ukraine và việc Mỹ giảm mức độ can dự tại châu Âu.

Bóng dáng bầu cử và phe cực hữu

Ngày 6/10, bà Le Pen, lãnh đạo đảng Tập hợp Quốc gia (RN) đã có bài phát biểu quan trọng về chương trình kinh tế. Bà đề cập các nội dung cốt lõi như cắt giảm chi tiêu mạnh tay nhằm cứu nền kinh tế Pháp khỏi nguy cơ vỡ nợ; kiểm soát thâm hụt ngân sách xuống dưới 3% GDP vào năm 2030 và giảm nợ công xuống 112% GPD vào 2032...

Một số nhà phân tích thậm chí so sánh cuộc bầu cử sắp tới ở Pháp với cuộc trưng cầu ý dân Brexit năm 2016 của Anh. Mujtaba Rahman, chuyên gia về châu Âu tại Eurasia Group, gọi đây có thể là “thời khắc 2016 của nước Pháp”.

Theo ông, vấn đề hiện nay không chỉ là khủng hoảng nợ hay thị trường trái phiếu. Các nhà đầu tư còn lo ngại về một cuộc khủng hoảng chính trị và hiến pháp sâu sắc hơn, khi nhiều vấn đề cùng lúc hội tụ và tạo ra môi trường bất lợi cho bất kỳ ai giành chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống.

Tuy nhiên, chiến thắng của bà Le Pen vẫn chưa phải điều chắc chắn. Bà từng bị kết án về tội tham nhũng tài chính, cáo buộc mà bà phủ nhận. Một số nhà phân tích cho rằng nếu lọt vào vòng hai và đối đầu với một ứng cử viên trung dung, bà Le Pen có thể thất bại.

Ở chiều ngược lại, sự kết hợp giữa khó khăn kinh tế và bất ổn xã hội có thể tạo thêm cơ hội cho các lực lượng chính trị cứng rắn ở cả cánh hữu và cánh tả. Kịch bản này có thể dẫn tới một cuộc đối đầu giữa bà Le Pen và một ứng cử viên cực tả ở vòng hai.

Dù ai giành chiến thắng sau mùa Thu đầy bất ổn này, cuộc khủng hoảng có thể buộc nước Pháp phải đối mặt với một câu hỏi căn bản hơn: Liệu nước này còn đủ khả năng duy trì mô hình nhà nước phúc lợi như hiện nay?