Ba trận mưa sao băng liên tiếp tháng 11: Người Việt đón cơ hội chiêm ngưỡng 'kỳ quan trên bầu trời'

Trong đó, hai trận mưa sao băng Kim Ngưu nổi tiếng với khả năng tạo ra những quả cầu lửa sáng rực, còn Leonids gây ấn tượng bởi tốc độ thiên thạch lên tới 71 km/giây. Cả 3 hiện tượng đều có thể quan sát từ Việt Nam nếu thời tiết thuận lợi. Đặc biệt, một số đêm đầu tháng có điều kiện ánh Trăng khá lý tưởng để người yêu thiên văn theo dõi.

Ba trận mưa sao băng đáng chú ý, kéo dài từ đầu đến cuối tháng 11

Theo lịch thiên văn của NASA, Hiệp hội Thiên thạch Mỹ (AMS) và Tổ chức Thiên văn Quốc tế (IMO), tháng 11 là thời điểm hoạt động của nhiều dòng sao băng thường niên. Nổi bật nhất là Southern Taurids (Nam Kim Ngưu), Northern Taurids (Bắc Kim Ngưu) và Leonids (Sư Tử).

Một quả cầu lửa rực rỡ xuất hiện phía trên vùng Brkini, Slovenia, vào ngày 12/11/2015, trong đợt mưa sao băng Taurid. Tháng này, một đợt mưa sao băng khác lại đến, mang theo những quả cầu lửa có thể quan sát thấy trên bầu trời trong suốt tháng 11. Ảnh: Marko Korosec/Solent News/Shutterstock

Mỗi trận mưa sao băng có nguồn gốc, tốc độ và đặc điểm khác nhau. Tuy nhiên, điểm chung là chúng đều xuất hiện khi Trái Đất đi qua những dòng bụi và mảnh vụn do các sao chổi để lại. Khi những hạt vật chất này lao vào khí quyển với tốc độ cao, ma sát và quá trình nén khí khiến chúng nóng lên, phát sáng, tạo thành những vệt sáng mà chúng ta thường gọi là sao băng.

Đáng chú ý, mưa sao băng không có nghĩa là hàng nghìn ngôi sao thực sự rơi xuống Trái Đất. Phần lớn những vệt sáng quan sát được là các hạt bụi hoặc mảnh đá nhỏ bị đốt cháy ở độ cao lớn trong khí quyển.

Đêm 4–5/11: Mưa sao băng Nam Kim Ngưu có thể xuất hiện những quả cầu lửa

Sự kiện đầu tiên đáng chú ý là Southern Taurids, hay mưa sao băng Nam Kim Ngưu, hoạt động từ ngày 20/9 đến 20/11 và đạt cực đại vào khoảng đêm 4–5/11/2026.

Theo dự báo của AMS, mật độ của trận mưa sao băng này vào khoảng 5–10 vệt mỗi giờ trong điều kiện quan sát lý tưởng. Đây không phải một trận mưa sao băng có số lượng lớn, nhưng lại nổi tiếng với khả năng tạo ra những quả cầu lửa (fireball) có độ sáng đặc biệt mạnh.

Nguồn gốc của Southern Taurids là dòng mảnh vụn do sao chổi 2P/Encke để lại trong quá trình di chuyển quanh Mặt Trời. Khi Trái Đất đi qua vùng vật chất này, các hạt bụi và đá nhỏ lao vào khí quyển với tốc độ khoảng 27 km/giây.

So với nhiều dòng sao băng khác, tốc độ này tương đối chậm. Nhờ đó, một số sao băng Nam Kim Ngưu có thể để lại vệt sáng kéo dài, dễ nhận thấy trên bầu trời. Những vật thể lớn hơn đôi khi tạo ra quả cầu lửa rực sáng, trở thành điểm nhấn của hiện tượng.

Điều kiện quan sát trong đêm cực đại năm nay tương đối thuận lợi do Mặt Trăng đang ở pha khuyết cuối tháng, ánh sáng không quá mạnh. Người quan sát tại Việt Nam có thể bắt đầu theo dõi từ khoảng 21–22h, sau đó tiếp tục trong đêm 4/11 và rạng sáng 5/11.

Đêm 11–12/11: Mưa sao băng Bắc Kim Ngưu tiếp nối

Sau Southern Taurids, Northern Taurids (Bắc Kim Ngưu) sẽ đạt cực đại vào khoảng đêm 11–12/11/2026. Trận mưa sao băng này hoạt động từ ngày 20/10 đến 10/12, với mật độ dự kiến khoảng 5 sao băng mỗi giờ trong điều kiện lý tưởng.

Một quả cầu lửa vạch đường trên bầu trời buổi sáng phía trên Đài quan sát Quốc gia Kitt Peak (NSF). Mưa sao băng Southern Taurids sẽ đạt cực đại vào các ngày 13–14/10 và 4–5/11. (Nguồn ảnh: KPNO/NOIRLab/NSF/AURA/J. Dai)

Northern Taurids là nhánh còn lại của phức hợp mưa sao băng Taurids. Cả hai nhánh Nam và Bắc Kim Ngưu đều có liên hệ với hệ thống vật chất trong vùng không gian gần quỹ đạo sao chổi Encke. Một số thiên thể khác, trong đó có tiểu hành tinh 2004 TG10, cũng được nghiên cứu về mối liên hệ với phức hợp này.

Tương tự Southern Taurids, Northern Taurids không nổi bật về số lượng sao băng nhưng có thể tạo ra những vệt sáng mạnh. Khi hai nhánh hoạt động chồng lấn trong giai đoạn cuối tháng 10 và đầu tháng 11, người quan sát có thêm cơ hội bắt gặp các quả cầu lửa.

Một lợi thế đáng chú ý trong năm 2026 là ánh Trăng rất yếu vào đêm cực đại Northern Taurids. Mặt Trăng vừa trải qua kỳ trăng mới ngày 9/11, giúp bầu trời tối hơn và tăng khả năng phát hiện những sao băng có độ sáng thấp.

Vì vậy, đêm 11–12/11 là một trong những thời điểm đáng cân nhắc đối với người yêu thiên văn tại Việt Nam, đặc biệt nếu bỏ lỡ trận mưa sao băng đầu tháng.

Đêm 16–18/11: Leonids gây chú ý với thiên thạch tốc độ 71 km/giây

Trận mưa sao băng nổi tiếng nhất trong tháng 11 là Leonids, có tâm phát xạ biểu kiến nằm trong khu vực chòm sao Sư Tử. Hiện tượng này hoạt động từ ngày 6 đến 30/11, với thời điểm cực đại vào khoảng đêm 16–17/11 theo lịch AMS và IMO. Một số lịch hướng dẫn quan sát sử dụng mốc rạng sáng 17–18/11. Vì vậy, người yêu thiên văn nên theo dõi cả hai đêm.

Theo NASA, Leonids có thể đạt mật độ khoảng 10–15 sao băng mỗi giờ trong điều kiện lý tưởng. Điểm đặc biệt của trận mưa sao băng này là vận tốc thiên thạch lên tới khoảng 71 km/giây, thuộc nhóm nhanh nhất trong các dòng sao băng thường niên.

Leonids bắt nguồn từ sao chổi 55P/Tempel-Tuttle. Khi sao chổi di chuyển quanh Mặt Trời, nó để lại những dòng bụi và mảnh vụn. Mỗi năm vào tháng 11, Trái Đất đi qua khu vực này, khiến các hạt vật chất lao vào khí quyển và tạo thành những vệt sáng.

Leonids còn nổi tiếng vì từng tạo ra những trận bão sao băng trong lịch sử. Năm 1833, người dân Bắc Mỹ chứng kiến một hiện tượng đặc biệt ngoạn mục với hàng nghìn vệt sáng xuất hiện liên tục trên bầu trời. Những đợt bùng nổ đáng chú ý khác cũng được ghi nhận vào các năm 1999, 2001 và 2002.

(Xem video ghi lại mưa sao băng từ trạm vũ trụ ISS. Nguồn: NASA)

Tuy nhiên, không nên kỳ vọng một trận bão sao băng tương tự trong năm 2026. Mật độ dự báo năm nay vẫn ở mức thông thường. Ngoài ra, ánh sáng Mặt Trăng trong giai đoạn này có thể ảnh hưởng đến khả năng quan sát những sao băng mờ.

Tại Việt Nam, thời điểm phù hợp để theo dõi Leonids là từ nửa đêm đến trước bình minh, khi chòm sao Sư Tử lên cao hơn trên bầu trời.

(Theo Space, LiveScience, SciTechDaily, CNN)