Bộ xương gấu trúc 2000 năm tuổi trong lăng Hán Văn Đế, hé lộ bí mật hoàng gia

Một phát hiện khảo cổ tại Bá Lăng - lăng mộ của Hán Văn Đế Lưu Hằng ở Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, từng khiến giới nghiên cứu và công chúng đặc biệt chú ý. Trong quá trình khai quật các hố tùy táng động vật ở phía tây lăng mộ, các nhà khảo cổ tìm thấy bộ xương gấu trúc khổng lồ có niên đại hơn 2.000 năm.

Đây không phải một mẫu xương rời rạc thông thường. Bộ xương được bảo tồn tương đối đầy đủ, nằm trong một hố tùy táng có kết cấu gạch. Qua quan sát hình thái xương và so sánh với các mẫu gấu trúc hiện đại, nhóm nghiên cứu xác định đây chính là gấu trúc khổng lồ.

Điều đáng chú ý là đây là lần đầu tiên giới khảo cổ Trung Quốc phát hiện bộ xương gấu trúc trong khu vực lăng mộ của một hoàng đế. Phát hiện mở ra nhiều câu hỏi về mối quan hệ giữa con người với động vật hoang dã, cũng như tập tục mai táng của hoàng gia Tây Hán.

Bộ xương gấu trúc được tìm thấy tại Bá Lăng hé lộ tập tục tùy táng động vật quý hiếm và đời sống hoàng gia thời Tây Hán. Ảnh: @Cục Di sản Văn hóa Quốc gia Trung Quốc (NCHA)/Viện Khảo cổ học tỉnh Thiểm Tây/Tân Hoa Xã.

Bá Lăng là nơi an táng Hán Văn Đế Lưu Hằng, vị hoàng đế thứ năm của triều Tây Hán, trị vì từ năm 180 đến năm 157 trước Công nguyên. Ông thường được nhắc đến như một vị vua có chủ trương tiết kiệm, giảm nhẹ thuế khóa và hạn chế những công trình gây tốn kém cho dân chúng.

Năm 2021, giới khảo cổ Trung Quốc chính thức xác nhận di tích Giang Thôn Đại Mộ chính là Bá Lăng. Kết quả này cũng bác bỏ quan niệm tồn tại suốt nhiều thế kỷ cho rằng lăng mộ nằm tại khu vực Phượng Hoàng Chủy.

Những cuộc khai quật sau đó phát hiện hệ thống hố tùy táng phân bố xung quanh lăng mộ. Đây là những công trình nằm bên ngoài huyệt mộ chính, được sử dụng để chôn cất đồ vật, động vật và những vật dụng phục vụ người đã khuất.

Theo quan niệm của người Tây Hán, người chết vẫn cần có một thế giới riêng tương tự cuộc sống khi còn tại thế. Vì vậy, các hoàng đế thường được an táng cùng nhiều đồ dùng, thực phẩm, vật nuôi và những loài động vật quý hiếm.

Tại khu vực Bá Lăng, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều hố chôn động vật chứa xương hổ, bò Tây Tạng, linh dương, bò rừng Ấn Độ, gấu trúc và nhiều loài thú khác. Những phát hiện này cho thấy khu lăng mộ từng có một hệ thống tùy táng động vật rất phong phú.

Trong quá trình nghiên cứu, các chuyên gia còn phát hiện một bộ xương hoàn chỉnh của loài lợn vòi châu Á. Ngoài ra, tại các hố tùy táng thuộc khu vực lăng mộ của Bạc Thái hậu, mẹ Hán Văn Đế, các nhà nghiên cứu còn phát hiện xương hổ, khỉ vàng, khỉ macaque, hạc đầu đỏ, đại bàng vàng, chim công lục và nhiều loài chim quý khác.

Đặc biệt, trong một đợt khai quật, các chuyên gia đã phát hiện khoảng 20 hố chôn động vật tại khu vực phía Tây Bắc lăng mộ Bạc Thái hậu. Công tác khảo sát mở rộng ghi nhận khoảng 380 hố tùy táng bên ngoài khu lăng mộ, trong đó 55 hố được khai quật. Những kết quả này cho thấy hệ thống mai táng hoàng gia Tây Hán phức tạp hơn nhiều so với những gì từng được biết đến.

Một trong những câu hỏi được giới nghiên cứu quan tâm là nguồn gốc của những cá thể gấu trúc được đưa vào khu lăng mộ.

Theo chuyên gia khảo cổ động vật Hồ Tùng Mai thuộc Viện Khảo cổ tỉnh Thiểm Tây, kết quả nghiên cứu hình thái xương và phân tích di truyền cổ đại cho thấy bộ xương gấu trúc tại Bá Lăng có khả năng thuộc phân loài gấu trúc Tần Lĩnh. Điều này gợi ý rằng cá thể gấu trúc có thể được đưa đến từ khu vực phía Bắc dãy Tần Lĩnh, nơi từng có môi trường sinh sống thích hợp cho loài động vật này.

Việc vận chuyển một động vật hoang dã quý hiếm từ vùng núi xa xôi đến khu vực lăng mộ hoàng gia chắc chắn đòi hỏi nhân lực và tổ chức nhất định. Tuy nhiên, hiện chưa có tài liệu đủ sức xác định chính xác cá thể gấu trúc được bắt giữ, vận chuyển hay chăm sóc bằng phương thức nào.

Các nhà nghiên cứu cũng chưa thể khẳng định Hán Văn Đế từng nuôi gấu trúc làm thú vui. Khả năng hợp lý hơn là động vật này được đưa vào hệ thống tùy táng theo quan niệm về thế giới bên kia và vị thế đặc biệt của hoàng gia.

Giá trị lớn nhất của phát hiện không chỉ nằm ở bộ xương gấu trúc mà còn ở những thông tin về hệ sinh thái và hoạt động quản lý động vật thời cổ đại. Sự xuất hiện của nhiều loài thú đến từ những vùng địa lý khác nhau cho thấy hoàng gia Tây Hán có khả năng tiếp cận nguồn động vật phong phú. Một số loài có thể được đưa về từ các khu vực xa xôi, phục vụ hoạt động trưng bày, nuôi dưỡng hoặc nghi lễ cung đình.

Những hố tùy táng vì thế được xem như dấu tích của một khu vườn động vật hoàng gia được tái hiện dưới lòng đất. Chúng cung cấp bằng chứng thực tế để đối chiếu với những ghi chép cổ về các khu vườn săn bắn và nuôi giữ động vật quý hiếm của hoàng thất cổ xưa.

Phát hiện gấu trúc tại Bá Lăng cũng giúp các nhà khoa học hiểu thêm về phạm vi phân bố của loài vật này trong quá khứ. Đồng thời, bộ xương hơn 2.000 năm tuổi trở thành tư liệu quan trọng để nghiên cứu biến đổi môi trường và lịch sử động vật hoang dã tại Trung Quốc.

Từ một hố tùy táng nằm im lìm dưới lòng đất, bộ xương gấu trúc đã mở ra cánh cửa nhìn về đời sống hoàng gia Tây Hán, nơi quyền lực, tín ngưỡng và thế giới tự nhiên từng gắn bó chặt chẽ.