Ba vấn đề cản trở thỏa thuận chấm dứt xung đột Mỹ - Iran

Ba vấn đề cản trở thỏa thuận chấm dứt xung đột giữa Mỹ và Iran. (Ảnh minh họa)

Hôm thứ Tư, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết cuộc chiến với Iran có thể kết thúc “rất nhanh chóng”, đồng thời dự đoán giá dầu sẽ giảm mạnh sau khi giao tranh chấm dứt. Ông cũng tuyên bố các chiến dịch quân sự của Mỹ đã tước đi năng lực hạt nhân của Iran.

Tuy nhiên, Washington và Tehran vẫn còn nhiều bất đồng về các điều kiện để đạt được thỏa thuận.

Chương trình làm giàu uranium: Yêu cầu trọng tâm của Mỹ

Đối với chính quyền Trump, vấn đề hạt nhân vẫn là trọng tâm trong bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn hay hòa bình nào với Iran.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết Washington sẵn sàng đàm phán, nhưng yêu cầu Tehran phải thực hiện những bước đi cụ thể và có ý nghĩa nhằm cắt giảm năng lực làm giàu uranium trước khi Mỹ chấm dứt cuộc chiến kéo dài bảy tháng.

Ông Vance đặt câu hỏi vì sao Iran cần làm giàu uranium lên mức 60% nếu nước này khẳng định không có ý định chế tạo bom hạt nhân. Theo ông, Mỹ cần những hành động thực chất thay vì chỉ nhận được các cam kết ngoại giao hoặc lời hứa về những bước đi trong tương lai. “Chúng tôi sẽ không đánh đổi hành động lấy lời nói”, ông Vance nhấn mạnh. Điều này đồng nghĩa Iran có thể phải chứng minh rằng chương trình hạt nhân của mình đã được hạn chế ở mức độ đủ để Washington có thể kiểm chứng. Nếu hai bên không thống nhất được quy mô và giới hạn của chương trình hạt nhân Iran trong giai đoạn hậu chiến, khả năng đạt được một thỏa thuận chính trị sẽ rất khó khăn.

Eo biển Hormuz: Điều kiện quan trọng để khôi phục lưu thông hàng hải

Eo biển Hormuz nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman, là một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây cũng có thể nhanh chóng làm tăng chi phí vận tải, phí bảo hiểm hàng hải và giá nhiên liệu toàn cầu.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khẳng định Tehran vừa sẵn sàng tự vệ, vừa sẵn sàng tìm kiếm giải pháp ngoại giao. Theo Al Jazeera, phái đoàn Iran tại Liên Hợp Quốc đã đề xuất với Mỹ một kế hoạch kéo dài bảy ngày nhằm mở lại tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz.

Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh hai nước trao đổi các phương án nhằm chấm dứt giao tranh và khôi phục hoạt động vận tải biển. Tuy nhiên, ông Trump đã bác bỏ đề nghị của Iran, sau đó các quan chức Mỹ đưa ra một đề xuất đối ứng nhằm nối lại đàm phán.

Bất đồng về Hormuz không chỉ liên quan đến hoạt động vận tải. Đối với Tehran, việc mở lại eo biển có thể trở thành một phần của thỏa thuận ngừng bắn rộng hơn. Trong khi đó, Washington coi việc bảo đảm các tàu thương mại được lưu thông tự do là thước đo quan trọng để đánh giá liệu Iran có thực sự muốn giảm căng thẳng hay không.

Giá dầu: Lợi ích kinh tế và sức ép chính trị đối với ông Trump

Giá dầu là một yếu tố gây sức ép ngày càng lớn đối với chính quyền Mỹ. Ông Trump dự đoán giá dầu thô sẽ giảm mạnh ngay sau khi xung đột kết thúc, bởi những rủi ro đối với hoạt động vận chuyển dầu qua khu vực vịnh Ba Tư sẽ được giải tỏa.

Giá nhiên liệu tăng có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến ngân sách của các hộ gia đình Mỹ, chi phí hoạt động của doanh nghiệp và ngành vận tải. Trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ đang đến gần, giá xăng dầu cũng trở thành một vấn đề chính trị nhạy cảm.

Một thỏa thuận giúp khôi phục hoạt động hàng hải bình thường qua eo biển Hormuz vì thế có thể góp phần giảm áp lực lên thị trường năng lượng.

Tuy nhiên, việc giao tranh chấm dứt không đồng nghĩa giá dầu sẽ lập tức giảm mạnh. Thị trường còn phải đánh giá liệu tàu thương mại có thể đi lại an toàn trong khu vực hay không, phí bảo hiểm hàng hải có trở về mức bình thường hay không và các nước xuất khẩu dầu có thể duy trì hoạt động xuất khẩu ổn định hay không.

Nếu đạt được thỏa thuận ngừng bắn nhưng hoạt động hàng hải vẫn thiếu an toàn và đáng tin cậy, giá dầu có thể không giảm nhanh như dự báo của ông Trump.

Ngoài ba vấn đề chính trên, tiến trình đàm phán còn gặp khó khăn do những bất đồng về cơ cấu quyền lực và quá trình ra quyết định bên trong Iran.

Ông Vance cho biết chính phủ Mỹ vẫn chưa chắc chắn ai là người có thẩm quyền quyết định cuối cùng tại Tehran. Dù các quan chức Mỹ đã liên lạc với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ngoại trưởng Abbas Araghchi, ông đặt câu hỏi về mức độ ảnh hưởng thực sự của hai người này đối với toàn bộ hệ thống chính trị Iran.

Phía Iran bác bỏ nhận định đó. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Baghaei cho rằng các nhà hoạch định chính sách Mỹ hiểu rõ những người đồng cấp Iran cũng như quy trình ra quyết định của nước này. Theo ông, vấn đề nằm ở những thông điệp thiếu nhất quán từ phía Washington. Sự thiếu nhất quán này có thể khiến việc đàm phán và thực thi một thỏa thuận trở nên khó khăn hơn.

Ông Trump dự đoán xung đột có thể sớm kết thúc, nhưng tiến trình đàm phán giữa Mỹ và Iran vẫn còn nhiều trở ngại. Washington yêu cầu Tehran có những bước đi cụ thể nhằm hạn chế năng lực làm giàu uranium. Iran muốn tìm kiếm giải pháp ngoại giao để bảo vệ lợi ích của mình, đồng thời thúc đẩy việc mở lại eo biển Hormuz. Trong khi đó, giá dầu sẽ là một trong những chỉ dấu rõ ràng nhất cho thấy liệu thỏa thuận có thực sự giúp giảm thiểu hậu quả kinh tế của xung đột hay không.

Ba vấn đề này có mối liên hệ chặt chẽ: chương trình hạt nhân quyết định mức độ nhượng bộ mà Mỹ sẵn sàng chấp nhận; tình hình tại eo biển Hormuz ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin của thị trường vào nguồn cung năng lượng toàn cầu; còn giá dầu phản ánh ảnh hưởng kinh tế tức thời của cuộc xung đột.

Chừng nào các bên chưa giải quyết được những bất đồng trên, dự báo của ông Trump về việc nhanh chóng chấm dứt xung đột vẫn phụ thuộc vào một tiến trình đàm phán còn nhiều việc phải làm.