Ba vấn đề cốt lõi khiến đàm phán Mỹ - Iran bế tắc

Chương trình hạt nhân của Iran

Kỹ thuật viên Iran kiểm tra các thiết bị tại cơ sở làm giàu urani Isfahan, cách thủ đô Tehran 420km về phía Nam. Ảnh: AFP/TTXVN

Đây vẫn là tranh cãi trọng tâm giữa Mỹ và Iran. Mỹ muốn một cam kết rõ ràng và có thể thực thi rằng Iran sẽ không phát triển vũ khí hạt nhân, thậm chí không phát triển năng lực để nhanh chóng đạt được điều đó.

Iran liên tục bác bỏ cáo buộc rằng họ tìm cách chế tạo vũ khí hạt nhân, nhưng cho biết sẵn sàng đàm phán về hạn chế hoạt động hạt nhân nếu các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ.

Iran nói chương trình hạt nhân của họ phục vụ mục đích dân sự và không có ý định chế tạo vũ khí hạt nhân. Mỹ và Iran đã ký một thỏa thuận hạt nhân năm 2015 dưới thời Tổng thống Mỹ Barack Obama. Thỏa thuận này giới hạn mức làm giàu uranium của Iran ở 3,67% để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt. Tuy nhiên, Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận ba năm sau đó và tái áp đặt trừng phạt Iran. Kể từ đó, Iran đã tăng tốc làm giàu uranium lên mức 60%. Để chế tạo bom nguyên tử, mức làm giàu 90% là cần thiết.

Tổng thống Trump đã công khai kêu gọi đưa uranium đã làm giàu ra khỏi Iran. Trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày giữa Israel và Iran vào tháng 6/2025, Mỹ đã không kích ba cơ sở hạt nhân chính của Iran, sau đó ông Trump tuyên bố chương trình hạt nhân của Iran đã bị phá hủy hoàn toàn. Nhưng tám tháng sau, ông đã phát động chiến tranh với Iran với một trong những mục tiêu chính là ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Cuộc chiến được phát động trong khi các cuộc đàm phán do Oman làm trung gian giữa Iran và Mỹ đang diễn ra.

Bình luận về tham vọng hạt nhân của Iran sau khi đàm phán thất bại ngày 12/4, Tổng thống Trump viết trên Truth Social rằng Iran không sẵn sàng từ bỏ tham vọng hạt nhân.

Ông Trump nhấn mạnh: “Ở nhiều khía cạnh, những điểm đã được nhất trí tốt hơn so với việc Mỹ tiếp tục các hoạt động quân sự cho đến khi kết thúc, nhưng tất cả những điểm đó không quan trọng so với việc để năng lực hạt nhân nằm trong tay những người dễ biến động, khó đoán và khó lường như vậy”. Ông Trump cũng nhấn mạnh lại rằng Iran sẽ không bao giờ được có vũ khí hạt nhân.

Eo biển Hormuz

Hình ảnh từ vệ tinh của Cơ quan Vũ trụ và Hàng không Mỹ (NASA) về eo biển Hormuz. Ảnh: The Gulf News/TTXVN

Việc kiểm soát tuyến đường thủy chiến lược này đã trở thành một điểm nóng lớn.

Iran đã nêu ý định thu phí quá cảnh đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz. Trong khi đó, Mỹ kiên quyết yêu cầu mở lại tuyến đường này mà không thu phí.

Hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz gần như đình trệ, khiến giá năng lượng toàn cầu tăng vọt, buộc nhiều quốc gia, đặc biệt ở châu Á, phải áp dụng các biện pháp thắt lưng buộc bụng chưa từng có để giảm tác động của tình trạng thiếu nhiên liệu.

Các chuyên gia cho biết tình hình tại eo biển Hormuz đã gây ra cú sốc kinh tế tồi tệ nhất kể từ lệnh cấm vận dầu mỏ năm 1973, khi đó nguồn cung toàn cầu mất 4,5 triệu thùng dầu mỗi ngày. Hiện nay, đóng cửa eo biển Hormuz đã chặn khoảng 20 triệu thùng.

Iran đã đóng cửa eo biển Hormuz trong nhiều tuần kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch không kích nhằm vào nước này. Sau khi Mỹ và Iran đạt thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần vào ngày 8/4, một số tàu thuyền đã đi qua khu vực này. Ngày 11/4, quân đội Mỹ thông báo hai tàu chiến của nước này đã đi qua eo biển Hormuz, bắt đầu chiến dịch rà phá thủy lôi. Tuy nhiên, phía Iran đã bác bỏ thông tin này.

Vấn đề eo biển Hormuz là một trong những bất đồng lớn nhất dẫn đến việc cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Islamabad không đạt kết quả. Theo các nguồn tin ngoại giao, trong cuộc đàm phán, Pakistan, nước đóng vai trò trung gian, đã đưa ra sáng kiến đề xuất điều tiết hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz, trong đó có việc triển khai tuần tra chung với Mỹ và Iran để đảm bảo an toàn lưu thông.

Sau khi đàm phán thất bại, Tổng thống Trump khẳng định hải quân Mỹ sẽ lập tức bắt đầu phong tỏa để ngăn chặn các tàu thuyền ra vào eo biển Hormuz. Tổng thống cũng cho biết đã chỉ thị hải quân nước này kiểm soát và ngăn chặn mọi tàu thuyền ra vào khu vực, đặc biệt là các tàu đã giao dịch với Iran, nhấn mạnh rằng những tàu trả phí bất hợp pháp sẽ không được an toàn trên vùng biển quốc tế. Ông nói tiếp: “Chúng ta cũng sẽ bắt đầu phá hủy các thủy lôi mà Iran đã gài ở eo biển Hormuz. Bất kỳ người Iran nào nổ súng vào chúng ta hoặc vào các tàu dân sự sẽ bị tiêu diệt!”.

Bao gồm cả Liban trong lệnh ngừng bắn

Những tòa nhà bị hư hại sau các cuộc không kích của Israel xuống Beirut, Liban. Ảnh: THX/TTXVN

Iran muốn có lệnh ngừng bắn rộng hơn trong khu vực, bao gồm chấm dứt giao tranh liên quan đến các đồng minh của họ như Hezbollah tại Liban.

Mặc dù Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ủng hộ Mỹ quyết định tạm ngừng không kích Iran, nhưng ông cho biết lệnh ngừng bắn sẽ không áp dụng đối với các hoạt động quân sự của Israel tại Liban.

Chỉ vài giờ sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ ngày 8/4, Israel đã tiến hành hàng chục cuộc tấn công trên khắp Liban, khiến hơn 300 người thiệt mạng chỉ trong một ngày.

Tuy nhiên, Iran khẳng định lệnh ngừng bắn bao gồm cả Liban, dẫn tuyên bố trên mạng xã hội X của Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, trong đó nêu rõ điều này.

Tổng thống Trump đã ủng hộ quan điểm của Thủ tướng Israel, gọi đây là cuộc xung đột riêng. Trong tuần này, Phó tổng thống Mỹ JD Vance cảnh báo Iran rằng sẽ là thiếu khôn ngoan nếu làm tổn hại lệnh ngừng bắn với Mỹ vì các cuộc tấn công của Israel tại Liban.