Bắc Ninh nỗ lực hồi sinh dòng sông 'chết', giữ màu xanh làng nghề

Bắc Ninh tăng cường xử lý ô nhiễm ở các làng nghề, khu công nghiệp. Ảnh: Phúc Tâm

Hành trình hồi sinh sông Ngũ Huyện Khê

Hơn 20 năm sống bên sông Ngũ Huyện Khê, ông Nguyễn Văn Hòa, người dân tổ dân phố Ngô Khê, phường Võ Cường, thành phố Bắc Ninh, đã quen với những ô cửa phải đóng kín mỗi đêm vì khói bụi, mùi hôi từ hoạt động sản xuất giấy ở Phong Khê. Dòng sông đen đặc, bọt trắng nổi trên mặt nước, còn cuộc sống của người dân ven bờ bị ảnh hưởng bởi ô nhiễm kéo dài.

Từ cuối năm 2024, khi chính quyền quyết liệt chấn chỉnh, dừng hoạt động các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm, môi trường khu vực bắt đầu chuyển biến. Không khí trong lành hơn, mùi hôi giảm. Ông Nguyễn Minh Chính, một người dân địa phương, cũng nhận thấy tiếng máy móc ầm ĩ về đêm giảm hẳn, người dân có thể trở lại đi bộ, tập thể dục ven đê.

Sự đổi thay của Ngũ Huyện Khê bắt đầu từ xử lý nguồn gây ô nhiễm. Việc chấn chỉnh hoạt động sản xuất tại Phong Khê, cùng các làng nghề tái chế nhôm Văn Môn, sắt thép Đa Hội, đúc đồng Đại Bái, cho thấy nỗ lực đưa hoạt động sản xuất vào khuôn khổ pháp luật về môi trường.

Tuy nhiên, để duy trì kết quả, việc kiểm soát nguồn thải phải được thực hiện thường xuyên, ngăn các cơ sở gây ô nhiễm tái hoạt động trái phép và theo dõi chất lượng nước bằng kết quả quan trắc cụ thể. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với các cụm công nghiệp, làng nghề trên địa bàn thành phố, nơi những bất cập về hạ tầng xử lý chất thải vẫn cần được giải quyết.

Tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng môi trường

Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Bắc Ninh cho biết, thành phố có 94 cụm công nghiệp được hình thành theo quy hoạch, trong đó 67 cụm đã hoàn thành đầu tư hạ tầng kỹ thuật và đi vào hoạt động. Các cụm công nghiệp này thu hút khoảng 1.500 dự án, trong đó 1.274 dự án đã hoạt động, tạo việc làm cho khoảng 61.000 lao động.

Trong số 67 cụm công nghiệp đang hoạt động, 59 cụm đã được phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường hoặc cấp giấy phép môi trường; 41 cụm hoàn thành xây dựng hệ thống thu gom, thoát nước mưa và trạm xử lý nước thải tập trung. Tuy nhiên, vẫn còn 26 cụm chưa hoàn thiện hệ thống xử lý nước thải tập trung. Đáng chú ý, 14 cụm đã lấp đầy 100% diện tích, không còn quỹ đất để bố trí công trình xử lý.

Trước thực tế này, phương án xử lý được đặt ra theo hướng phân loại, khắc phục riêng cho từng dự án. Với các cụm công nghiệp còn quỹ đất, yêu cầu là khẩn trương bố trí địa điểm, đầu tư đồng bộ hệ thống thu gom nước thải, thoát nước mưa và xử lý nước thải tập trung.

Riêng 14 cụm đã lấp đầy, không còn quỹ đất, các giải pháp được xem xét gồm cải tạo, mở rộng công trình hiện có, bố trí công trình xử lý ngoài ranh giới cụm công nghiệp hoặc liên kết xử lý. Đồng thời, cần tăng cường kiểm soát hoạt động của hệ thống xử lý nước thải riêng tại từng cơ sở thứ cấp.

Tại các làng nghề, công tác thu gom chất thải cũng được chú trọng. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, thành phố có 27 làng nghề được công nhận. Cả 27 làng nghề đã thành lập tổ tự quản hoặc tổ vệ sinh môi trường để thu gom, vận chuyển chất thải rắn về nơi xử lý của địa phương; trong đó 19 làng nghề đã được phê duyệt phương án bảo vệ môi trường.

Việc tổ chức thu gom chất thải giúp hạn chế tình trạng rác tồn đọng, nhưng với những ngành nghề tái chế, luyện kim, sản xuất giấy, vấn đề lớn hơn vẫn là kiểm soát nước thải, khí thải và bụi phát sinh trong quá trình sản xuất. Những cơ sở gây ô nhiễm nằm xen kẽ khu dân cư cần được rà soát, xây dựng phương án di dời đến địa điểm đáp ứng yêu cầu môi trường.

Siết trách nhiệm, ngăn ô nhiễm tái diễn

Theo Ban Kinh tế-Ngân sách, Hội đồng nhân dân thành phố Bắc Ninh, trong giai đoạn 2021-2026, cơ quan chuyên môn đã thực hiện 11 cuộc thanh tra, kiểm tra đối với 66 cơ sở; xử phạt và kiến nghị xử phạt 15 cơ sở với tổng số tiền 3,9 tỷ đồng, đồng thời đình chỉ hoạt động 3 cơ sở.

Trước đó, ngày 20/8/2026, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Bắc Ninh Đào Quang Khải ký Công văn số 8893/UBND-KTN, yêu cầu tăng cường bảo vệ môi trường tại các cụm công nghiệp, làng nghề. Văn bản yêu cầu chủ đầu tư các cụm công nghiệp chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung nhưng được định hướng tiếp tục hoạt động theo quy hoạch khẩn trương đầu tư, xây dựng hệ thống thu gom, xử lý nước thải.

Cơ quan chức năng cũng được yêu cầu rà soát, đưa ra khỏi quy hoạch những cụm công nghiệp không bảo đảm hạ tầng bảo vệ môi trường; tăng cường kiểm tra, giám sát cả chủ đầu tư hạ tầng và doanh nghiệp hoạt động bên trong. Đặc biệt, các cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng tài nguyên nước, tái phạm nhiều lần phải bị kiên quyết đình chỉ hoạt động.

Cùng với xử lý vi phạm, việc giám sát sau kiểm tra cần được duy trì để bảo đảm các cơ sở khắc phục đầy đủ tồn tại. Với những cụm công nghiệp còn thiếu hạ tầng, tiến độ đầu tư và trách nhiệm của chủ đầu tư cần được xác định rõ; với các làng nghề, việc di dời cơ sở sản xuất phải gắn với địa điểm tiếp nhận phù hợp và phương án duy trì sinh kế cho người lao động.

Ban Kinh tế-Ngân sách, Hội đồng nhân dân thành phố Bắc Ninh cũng đề nghị rà soát quy hoạch, tháo gỡ vướng mắc về hạ tầng và xây dựng lộ trình xử lý ô nhiễm tại các cụm công nghiệp, làng nghề, gắn với Đề án tổng thể bảo vệ môi trường giai đoạn 2026-2030.

Đối với sông Ngũ Huyện Khê, yêu cầu trước mắt vẫn là kiểm soát chặt nguồn thải, ngăn ô nhiễm tái diễn và theo dõi chất lượng nước bằng kết quả quan trắc. Với các cụm công nghiệp, 26 hệ thống xử lý nước thải còn chưa hoàn thiện cần được giải quyết theo phương án cụ thể cho từng dự án; những cơ sở vi phạm nghiêm trọng, tái phạm nhiều lần phải bị xử lý theo đúng chỉ đạo.