Bắc Ninh: Phân cấp để nâng hiệu quả quản lý di tích

Huy động cộng đồng tham gia bảo vệ di tích

Bắc Ninh hiện có gần 4 nghìn di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh; trong đó 1.455 di tích đã được xếp hạng. Để nâng cao hiệu quả quản lý và phát huy hệ thống di tích, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 110/2025/QĐ-UBND về phân cấp quản lý di tích, xác định rõ trách nhiệm của từng cấp chính quyền.

Ngoài một số di tích đặc biệt do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch trực tiếp quản lý, phần lớn công trình được giao UBND cấp xã. Đây không chỉ là sự chuyển giao thẩm quyền mà còn tạo điều kiện để chính quyền cơ sở chủ động kiểm tra hiện trạng, phát hiện, xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh và phát huy giá trị di sản.

Màn xếp chữ trong lễ hội tại cụm di tích quốc gia đặc biệt đình, đền, chùa Tiên Lục, xã Tiên Lục.

Hiệu quả của việc phân cấp trong quản lý di tích thể hiện khá rõ ở nhiều địa phương. Phường Vân Hà có 39 di tích được xếp hạng và 99 di tích chưa xếp hạng, trong đó có 2 di tích quốc gia đặc biệt, gồm chùa Bổ Đà và quần thể di tích quốc gia đặc biệt đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà. Sau khi tiếp nhận nhiệm vụ quản lý hệ thống di tích trên địa bàn, địa phương nhanh chóng kiện toàn Ban Quản lý di tích, rà soát hồ sơ pháp lý, phân công trách nhiệm cụ thể, đồng thời tăng cường kiểm tra việc tu bổ, quản lý lễ hội, nguồn công đức và phòng ngừa vi phạm. Những vấn đề phát sinh được phát hiện, xử lý ngay từ cơ sở thay vì phải chờ cấp trên chỉ đạo như trước. UBND phường Vân Hà thường xuyên tiếp nhận các ý kiến phản ánh, kiến nghị của Nhân dân thông qua nhiều kênh để từ đó kịp thời điều chỉnh, xử lý, làm tốt hơn công tác bảo vệ và phát huy giá trị di tích trên địa bàn.

Theo ông Lê Văn Thiệp, Phó Chủ tịch UBND phường Vân Hà, việc phân cấp giúp địa phương chủ động hơn trong kiểm tra hiện trạng, kiện toàn Ban Quản lý di tích và xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh. Với những trường hợp có dấu hiệu vi phạm, UBND phường sớm nhắc nhở, lập biên bản, yêu cầu dừng thi công và hướng dẫn hoàn thiện hồ sơ theo đúng quy định. Dù khối lượng công việc tăng lên đáng kể nhưng việc xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng đơn vị giúp công tác quản lý ngày càng nền nếp.

Ở phường Từ Sơn, nơi có 55 di tích, trong đó có 2 di tích quốc gia đặc biệt, việc phân cấp đã tạo điều kiện để địa phương chủ động triển khai nhiều hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Cùng với dự án tu bổ di tích quốc gia đặc biệt Đền Đô, phường đang triển khai số hóa 27 điểm di tích, tạo nền tảng cho phát triển du lịch văn hóa trong giai đoạn mới. Tại một số phường, xã khác như: Nhã Nam, Hoàng Vân, Song Liễu… chính quyền địa phương không chỉ tăng cường kiểm tra, ngăn chặn các hành vi xâm hại di tích mà còn chú trọng tập huấn nghiệp vụ, tuyên truyền pháp luật về di sản, huy động cộng đồng tham gia bảo vệ, gìn giữ các giá trị truyền thống.

Điều đáng ghi nhận là vai trò của cộng đồng ngày càng được phát huy. Ban Quản lý di tích, các dòng họ, nhà chùa, người cao tuổi và Nhân dân không chỉ gìn giữ cảnh quan, tổ chức lễ hội mà còn trực tiếp phát hiện dấu hiệu xuống cấp, giám sát quá trình tu bổ và ngăn chặn các hành vi xâm hại di tích. Từ năm 2025 đến nay, có hơn 100 di tích được hỗ trợ khắc phục tình trạng xuống cấp; nhiều công trình được tu bổ hoàn toàn bằng nguồn xã hội hóa với kinh phí hàng trăm tỷ đồng. Các công trình sau khi được trùng tu bảo đảm an toàn, tiếp tục trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, điểm đến du lịch hấp dẫn của địa phương.

Tiếp tục nâng cao năng lực, nghiệp vụ quản lý

Việc phân cấp là yêu cầu tất yếu nhằm cụ thể hóa Luật Di sản văn hóa năm 2024 và nâng cao tính chủ động của chính quyền cơ sở. Tuy nhiên, thực tế sau sắp xếp đơn vị hành chính cũng bộc lộ không ít khó khăn bởi nhiều xã, phường phải quản lý số lượng di tích lớn, trong khi đội ngũ cán bộ văn hóa chủ yếu kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên sâu về bảo tồn kiến trúc truyền thống, khảo cổ, quản lý hồ sơ di tích, nguồn công đức. Bên cạnh đó, quá trình bàn giao hồ sơ sau sáp nhập cũng phát sinh vướng mắc khi nhiều tài liệu địa chính, hồ sơ khoa học, hồ sơ khoanh vùng bảo vệ được lưu trữ phân tán qua nhiều giai đoạn.

Theo Quyết định số 110/2025/QĐ-UBND, phần lớn di tích trên địa bàn tỉnh được giao UBND cấp xã trực tiếp quản lý. Chính quyền địa phương có trách nhiệm thành lập, kiện toàn Ban Quản lý di tích; tổ chức bảo vệ, phát huy giá trị di tích; kiểm tra hoạt động tại các di tích và kịp thời đề xuất bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích theo quy định.

Theo lãnh đạo UBND phường Tân An, Ban Quản lý di tích phường, Tiểu ban quản lý di tích các tổ dân phố đều kiêm nhiệm, không có chuyên môn, nghiệp vụ về quản lý di tích, thiếu kinh nghiệm. Việc ghi chép sổ sách theo dõi thu, chi tiền công đức, tài trợ tại một số di tích chưa đầy đủ, khoa học do người được phân công nhiệm vụ theo dõi không có nghiệp vụ về công tác kế toán.

Thực tế cho thấy, phân cấp chỉ thực sự hiệu quả khi đi cùng việc nâng cao năng lực cho chính quyền cơ sở. Bởi bảo tồn di sản cần tinh thần trách nhiệm, kiến thức chuyên môn, quy trình thống nhất và sự hỗ trợ thường xuyên từ cơ quan quản lý cấp trên. Qua ý kiến của đại diện nhiều phường, xã cho thấy điều cần thiết là phải nâng cao chất lượng đội ngũ làm công tác văn hóa ở cơ sở. Cùng với mở các lớp tập huấn, cần hình thành mạng lưới tư vấn chuyên môn, tăng cường cán bộ kỹ thuật hỗ trợ địa phương trong lập hồ sơ, tu bổ, chống xuống cấp và xử lý các tình huống phát sinh.

Ông Nguyễn Hữu Phương, Trưởng Phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Hiện vai trò, trách nhiệm của chính quyền địa phương và cộng đồng trong bảo vệ, phát huy giá trị di tích đã được tăng cường. Thời gian tới, ngành sẽ tiếp tục tham mưu tỉnh xây dựng cơ chế hỗ trợ chuyên môn theo cụm địa phương, chuẩn hóa quy trình quản lý hồ sơ, đẩy mạnh số hóa dữ liệu di tích và đào tạo, bồi dưỡng cán bộ làm công tác văn hóa, di sản, nhất là tăng cường hướng dẫn trực tiếp tại cơ sở để việc phân cấp thực sự phát huy hiệu quả.

Phân cấp quản lý di tích là bước đi phù hợp để đưa trách nhiệm bảo tồn đến gần hơn với từng địa phương và cộng đồng dân cư. Khi chính quyền cơ sở được trao quyền đi cùng với sự hỗ trợ về chuyên môn, nguồn lực và sự đồng hành của Nhân dân, mỗi di tích sẽ không chỉ được gìn giữ an toàn mà còn trở thành nguồn lực văn hóa quan trọng, góp phần phát triển kinh tế - xã hội và gìn giữ bản sắc của vùng đất Bắc Ninh.