Bắc Ninh: Phát triển đô thị đa trung tâm, tạo sự cân bằng

Từ những đô thị riêng lẻ đến một không gian thống nhất

Trước sáp nhập, tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang phát triển trong hai không gian đô thị riêng biệt. Mỗi địa phương hình thành các cực đô thị - công nghiệp gắn với điều kiện và lợi thế riêng. Khi hợp nhất, không gian phát triển được mở rộng, đặt ra yêu cầu tổ chức lại hệ thống đô thị theo hướng liên kết, bổ trợ thay vì phát triển phân tán, thiếu kết nối.

Một góc đô thị phường Bắc Giang.

Quy mô đô thị hiện nay cho thấy tiềm năng của không gian mới. Toàn tỉnh có 99 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 33 phường và 66 xã (tính đến thời điểm trước ngày 20/9/2026, khi Nghị quyết số 388/NQ-UBTVQH16 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc thành lập các phường thuộc tỉnh Bắc Ninh có hiệu lực); tỷ lệ đô thị hóa tính theo dân số tại các phường đạt 43,5%. Hệ thống đô thị gồm các trung tâm Kinh Bắc, Bắc Giang, Từ Sơn cùng nhiều đô thị loại III trải rộng từ Quế Võ, Thuận Thành, Việt Yên, Hiệp Hòa đến Yên Phong và các khu vực phía Đông như Chũ, Sơn Động, Tây Yên Tử...

Nếu xét riêng các đô thị hiện hữu, tổng diện tích khoảng 1.918,23 km², dân số hơn 2,326 triệu người. Quy mô, vị trí và chức năng của các đô thị có sự khác biệt khá rõ. Kinh Bắc, Bắc Giang, Từ Sơn là những đô thị có quy mô dân số lớn; Quế Võ, Thuận Thành, Việt Yên, Hiệp Hòa đang giữ vai trò quan trọng trong phát triển công nghiệp, dịch vụ và kết nối vùng.

Trong khi đó, Chũ, Lục Ngạn, Sơn Động và các đô thị phía Đông có những lợi thế riêng về nông nghiệp, lâm nghiệp, sinh thái và du lịch. Sự đa dạng đó vừa là lợi thế, vừa đặt ra bài toán mới. Nếu tiếp tục phát triển theo cách mỗi đô thị tự mở rộng, tự hình thành các khu chức năng mà thiếu sự phân vai và kết nối, nguồn lực đầu tư dễ bị dàn trải, hạ tầng thiếu đồng bộ, trong khi áp lực lên các khu vực phát triển mạnh ngày càng lớn.

Đa trung tâm để phát huy lợi thế từng vùng

Đến năm 2030, tỉnh định hướng hình thành 12 đô thị loại II gồm: Kinh Bắc, Bắc Giang, Từ Sơn, Tiên Du, Yên Phong, Quế Võ, Gia Thuận, Hiệp Hòa, Tân Yên - Yên Thế, Lạng Giang - Lục Nam, Lục Ngạn và Sơn Động. Tỷ lệ đô thị hóa ước tính đạt 65%; đến năm 2050 dự kiến khoảng 80%. Trong đó, Kinh Bắc - Bắc Giang được xác định là hạt nhân trung tâm. Các đô thị Từ Sơn, Tiên Du, Yên Phong, Quế Võ liên kết với hạt nhân này để hình thành trục đô thị - công nghiệp công nghệ cao - dịch vụ hiện đại, tăng cường kết nối với Hà Nội và vùng đồng bằng sông Hồng.

Mô hình đô thị đa trung tâm mang lại cho Bắc Ninh nhiều lợi ích quan trọng, gồm: Giảm áp lực lên lõi đô thị; phát huy lợi thế từng địa bàn; phân bố lại động lực tăng trưởng; tăng sức cạnh tranh của toàn tỉnh; tăng cường liên kết vùng Thủ đô.

Ở phía Nam sông Đuống, đô thị Gia Thuận gắn với Cảng hàng không quốc tế Gia Bình tiêu chuẩn 4F được định hướng trở thành cực tăng trưởng mới, phát triển logistics hàng không, công nghiệp công nghệ cao, thương mại - dịch vụ quốc tế. Phía Tây, Hiệp Hòa được định hướng phát triển thành đô thị công nghiệp sạch, công nghiệp phụ trợ, dịch vụ và cư trú gắn với nông nghiệp hàng hóa chất lượng cao, giữ vai trò đô thị đệm kết nối Hà Nội và Thái Nguyên.

Tại phía Tây Bắc, Tân Yên - Yên Thế phát triển gắn với Vành đai 5 vùng Thủ đô, kết hợp công nghiệp, công nghiệp phụ trợ với du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và nông nghiệp xanh. Phía Đông Bắc, Lạng Giang - Lục Nam gắn với Ga Kép và các trục giao thông Bắc - Nam, hướng tới công nghiệp xanh, logistics và cư trú. Xa hơn về phía Đông, Lục Ngạn trở thành trung tâm vùng nông nghiệp - lâm nghiệp, còn Sơn Động được định hướng theo mô hình đô thị du lịch tín ngưỡng.

Theo Viện Quy hoạch và Thiết kế nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), mô hình đô thị đa trung tâm mang lại cho Bắc Ninh nhiều lợi ích quan trọng. Cụ thể, giảm áp lực lên lõi đô thị; phát huy lợi thế từng địa bàn; phân bố lại động lực tăng trưởng; tăng sức cạnh tranh của toàn tỉnh. Khi được kết nối bằng mạng lưới giao thông, logistics và hạ tầng số, các đô thị có thể chia sẻ nguồn lực, thị trường, lao động và dịch vụ, tạo thành một hệ thống kinh tế có sức cạnh tranh cao hơn. Bên cạnh đó, mô hình này tăng cường liên kết vùng Thủ đô. Bắc Ninh có điều kiện kết nối sâu hơn với Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, Thái Nguyên và các hành lang kinh tế quốc gia, phát huy vai trò cực tăng trưởng của vùng Thủ đô và vùng Đồng bằng sông Hồng.

Ông Nguyễn Văn Dũng, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Kiến trúc sư tỉnh cho biết: “Mô hình đô thị đa trung tâm đang rất phổ biến trên thế giới và được xem là xu thế tất yếu cho các siêu đô thị lớn. Trong mô hình này, mỗi cực phát triển đều có một chức năng nổi trội nhưng không tồn tại độc lập. Công nghiệp công nghệ cao, logistics, hàng không, dịch vụ, nông - lâm nghiệp và du lịch được đặt trong một mạng lưới bổ trợ lẫn nhau. Đây chính là giá trị cốt lõi của mô hình đa trung tâm: Không chia nhỏ nguồn lực để phát triển dàn trải mà tổ chức các cực phát triển theo chức năng, sau đó kết nối bằng hạ tầng để tạo thành một không gian kinh tế thống nhất”.