Bài 2: Nghịch lý thừa - thiếu nhà văn hóa

Bài 1: Thử trách trước “sóng lớn” sau sáp nhập

Gồng mình gánh “siêu bản”

Sau sáp nhập, nhiều thôn, bản không chỉ tăng số hộ, số nhân khẩu mà còn mở rộng đáng kể về không gian dân cư. Có những bản mới được hình thành từ 2 - 3 bản cũ, thậm chí 5 - 7 đơn vị, trở thành những “siêu bản” với quy mô dân cư lớn hơn nhiều lần. Trong khi đó, nhà văn hóa - nơi vốn được xây dựng để phục vụ từng cộng đồng nhỏ, vẫn giữ nguyên diện tích, sức chứa và điều kiện cơ sở vật chất. Điều này đã gây khó khăn cho việc hội họp, sinh hoạt văn hóa và các hoạt động của cộng đồng ở cơ sở.

Tại bản Keo Lôm, xã Na Son, sau sáp nhập ba bản Keo Lôm 1, Keo Lôm 3 và Xì Cơ, cộng đồng dân cư mới có gần 200 hộ, khoảng 800 nhân khẩu. Trong khi đó, các nhà văn hóa cũ với diện tích và sức chứa phù hợp với số hộ dân khi còn là những đơn vị riêng biệt. Chẳng hạn, nhà văn hóa bản Keo Lôm I cũ chỉ được thiết kế để phục vụ khoảng 90 người trong một cuộc họp. Vì vậy, khi trở thành không gian sinh hoạt của bản mới, công trình này rõ ràng không còn đáp ứng được yêu cầu thực tế.

Ông Thào A Chếnh, Trưởng bản Keo Lôm cho biết, khó khăn nhất hiện nay là tổ chức các cuộc họp, sinh hoạt có đông người tham gia. Với gần 800 nhân khẩu, chỉ riêng việc tập trung đại diện các hộ gia đình cũng đã vượt xa sức chứa của nhà văn hóa cũ. “Nếu tổ chức họp tập trung, số người tham dự có thể lên tới hàng trăm, trong khi hội trường chỉ ngồi được khoảng 90 người. Chúng tôi cũng đã có ý kiến với UBND xã, tuy nhiên chưa có phương án khả thi”, ông Chếnh chia sẻ.

Trung tâm Văn hóa thôn Tam Vạn không thể đáp ứng nhu cầu sử dụng cho hơn 1.000 hộ dân sau sáp nhập.

Điều đáng nói, nghịch lý thừa - thiếu nhà văn hóa có thể xuất hiện ngay trong một thôn, bản sau sáp nhập. Tại thôn Tam Vạn, xã Sam Mứn, thôn mới được hình thành từ việc sáp nhập thôn 3, thôn 4, thôn 5 và một phần của 5 thôn, bản khác. Trước sáp nhập, mỗi thôn chỉ khoảng 100 hộ dân; nay thôn Tam Vạn có 354 hộ, hơn 1.000 nhân khẩu. Quy mô dân cư tăng gấp nhiều lần, trong khi hệ thống thiết chế văn hóa vẫn chủ yếu được kế thừa từ các đơn vị cũ, dẫn đến tình trạng có công trình nhưng lại không có một không gian đủ sức phục vụ cộng đồng mới.

Sau khi hợp nhất, nhà văn hóa thôn 3 cũ được lựa chọn làm điểm sinh hoạt trung tâm, nhưng với sức chứa chỉ khoảng 60 người, công trình này khó đáp ứng nhu cầu của một cộng đồng hơn 1.000 nhân khẩu. Nhà văn hóa thôn 5 tuy vẫn còn nhưng nằm cách xa khu vực trung tâm của thôn mới, không thuận lợi cho việc tập trung người dân nên hiện được sử dụng làm kho. Như vậy, ngay trong cùng một thôn mới, nơi thì có nhà nhưng quá nhỏ, nơi có nhà nhưng không thuận tiện, còn một khu vực lại không có công trình.

Bản Tâu, xã Thanh Nưa được thành lập trên cơ sở sáp nhập 3 bản Tâu 1, Tâu 2 và Tâu 3 với 260 hộ dân. Trước khi sáp nhập, cả 3 bản đều chưa có nhà văn hóa. Sau sáp nhập, nhu cầu về một không gian sinh hoạt chung càng trở nên cấp thiết. Đến nay, bài toán ấy vẫn chưa được giải quyết. Mỗi khi tổ chức họp bản, người dân phải tập trung tại gầm sàn nhà của một hộ dân. Anh Lường Văn Thích, Trưởng bản Tâu cho biết, với 260 hộ dân, việc tổ chức họp đông người gặp nhiều khó khăn do bản chưa có nhà văn hóa. “Mỗi khi họp phải mượn gầm sàn nhà dân, chỗ ngồi và điều kiện sinh hoạt đều hạn chế. Vì vậy, bà con tham gia không đầy đủ”, anh Thích chia sẻ.

Diện tích dự kiến xây mới nhà văn hóa thôn Tam Vạn, xã Sam Mứn.

Tình trạng này đang diễn ra ở hầu hết các thôn, bản, tổ dân phố sau sáp nhập trên địa bàn tỉnh. Theo thống kê, hiện nay toàn tỉnh có 888 thôn, bản, tổ dân phố, trong đó khoảng 700 thôn, bản, tổ dân phố có nhà văn hóa, điểm sinh hoạt cộng đồng; 188 thôn, bản chưa có nhà văn hóa. Ở những thôn, bản đã có nhà văn hóa, một số công trình được xây dựng từ nhiều năm trước, diện tích nhỏ, cơ sở vật chất xuống cấp, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sinh hoạt của người dân. Sau sáp nhập, những hạn chế này càng rõ khi nhà văn hóa cũ phải phục vụ cộng đồng dân cư đông hơn.

Một chủ trương, hai nhịp tiếp cận

Không đủ chỗ không chỉ khiến một cuộc họp khó tập trung đông người, mà còn làm thay đổi cách tổ chức nhiều hoạt động ở cơ sở. Với những thôn, bản có địa bàn rộng, dân cư phân tán, khi nhà văn hóa không đủ sức chứa, một nội dung cần triển khai đến toàn bản có khi phải tổ chức thành nhiều buổi, ở nhiều cụm dân cư. Cách làm này giải quyết được nhu cầu trước mắt, nhưng cũng khiến việc tổ chức hội họp, tuyên truyền, sinh hoạt cộng đồng thêm phần vất vả.

Nhà văn hóa bản Nà Nghè, nay thuộc bản Kê Nênh, phường Điện Biên Phủ không những chật hẹp mà còn xuống cấp.

Bản Kê Nênh, phường Điện Biên Phủ được hình thành từ Kê Nênh và Nà Nghè, với 157 hộ dân. Trước sáp nhập, mỗi bản có nhà văn hóa riêng, phù hợp quy mô dân cư. Nay địa bàn mới kéo dài 5 - 6km, số hộ đông hơn, trong khi các nhà văn hóa vẫn giữ nguyên diện tích, sức chứa. Việc tập trung toàn bộ người dân vì thế không thuận lợi. Cán bộ bản phải chia thành hai buổi, tổ chức tại nhà văn hóa Kê Nênh cũ và Nà Nghè cũ để người dân ở cả hai khu vực đều có thể tham gia.

Theo anh La Văn Phòng, Trưởng bản Kê Nênh, cách tổ chức này giúp bản vẫn duy trì được các cuộc họp. Tuy nhiên, cán bộ bản phải mất thêm thời gian để chuẩn bị, tổ chức và truyền đạt cùng một nội dung ở hai địa điểm. “Trước đây mỗi bản họp ở nhà văn hóa của mình, số hộ ít nên việc tập trung bà con thuận lợi. Sau sáp nhập, dân đông hơn, địa bàn cũng rộng hơn nên nếu họp chung thì nhà văn hóa không đủ chỗ. Vì vậy, chúng tôi phải chia thành hai buổi. Cán bộ vất vả hơn, thời gian triển khai công việc cũng kéo dài hơn”, anh Phòng chia sẻ

Bản Ta Pô, phường Điện Biên Phủ được thành lập từ 10 bản, tổ dân phố, với 535 hộ, 2.180 nhân khẩu. Địa bàn rộng, dân cư đông khiến nhu cầu hội họp, sinh hoạt cộng đồng tăng, trong khi cơ sở vật chất chủ yếu kế thừa từ các đơn vị cũ. Hiện bản sử dụng 4 nhà văn hóa, nhưng không công trình nào đủ sức phục vụ toàn bộ cộng đồng mới. Vì vậy, những cuộc họp đông người không thể tập trung một nơi mà phải chia thành nhiều cụm, tổ chức tại các nhà văn hóa cũ.

Bà Nguyễn Thị Xuyên, Trưởng bản Ta Pô cho biết, khó khăn không chỉ nằm ở sức chứa của từng nhà văn hóa mà còn ở việc tổ chức một hoạt động chung cho cộng đồng sau sáp nhập. “Trước đây mỗi bản, tổ dân phố có quy mô nhỏ nên nhà văn hóa cơ bản đáp ứng được nhu cầu. Nay 10 đơn vị về một bản, dân số đông hơn rất nhiều nhưng mỗi nhà văn hóa cũ chỉ phục vụ được một khu vực. Khi có cuộc họp đông người, chúng tôi phải chia thành các cụm, tổ chức nhiều buổi. Cán bộ mất thêm thời gian, còn việc tạo được sự thống nhất trong toàn bản cũng khó hơn”, bà Xuyên chia sẻ.

Hệ thống tăng âm, loa đài tại một số nhà văn hóa hư hỏng khiến việc tuyên truyền các chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước gặp không ít khó khăn.

Thực tế cho thấy, sau sáp nhập, khoảng cách giữa địa giới mới và yêu cầu tổ chức đời sống cộng đồng vẫn còn những điểm cần tiếp tục tháo gỡ. Nhà văn hóa chỉ là một phần của bài toán ấy. Khi không gian sinh hoạt chung chưa theo kịp quy mô dân cư, cán bộ cơ sở phải chia nhỏ cuộc họp, đi nhiều nơi hơn, dành nhiều thời gian hơn để tuyên truyền, nắm bắt tâm tư và vận động người dân. Địa bàn càng rộng, dân cư càng đông thì yêu cầu đối với những người trực tiếp bám bản, bám dân càng lớn.

Đó cũng là lúc một vấn đề khác hiện rõ: Sáp nhập làm giảm đầu mối, nhưng không làm giảm trách nhiệm ở cơ sở. Một trưởng bản sau sáp nhập có thể phải phụ trách địa bàn rộng hơn, số hộ đông hơn, cộng đồng dân cư đa dạng hơn. Vì vậy, vai trò của người đứng đầu càng trở nên quan trọng. Nhưng trong giai đoạn chuyển tiếp, nhiều nơi vẫn đang vận hành với những trưởng bản “lâm thời” - những người phải gánh một địa bàn mới, khối lượng công việc mới và trách nhiệm không hề “lâm thời”. Đây sẽ là câu chuyện tiếp theo cần nhìn thẳng: Những trưởng bản lâm thời đang xoay xở ra sao trước một quy mô bản hoàn toàn khác?.

Bài, ảnh: Quang Huy

Bài 3: Trưởng bản lâm thời, trách nhiệm dài lâu