Bài 2: Vượt 'bão giá' để giữ nhịp công trường

(Chinhphu.vn) - Nhiều công trình vùng biên đang có nguy cơ “đuối sức” giữa chặng do thiếu nguồn nguyên vật liệu và áp lực chi phí vượt dự toán. Đây được xem là một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất hiện nay đối với mục tiêu hoàn thành hệ thống trường nội trú liên cấp trước năm học mới.

Trong "cuộc đua" hoàn thành 100 trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp trước năm học 2026 - 2027, khó khăn không chỉ đến từ địa hình hiểm trở hay thời tiết khắc nghiệt. Biến động giá vật liệu xây dựng, chi phí vận chuyển tăng cao và áp lực về nguồn vốn đang trở thành một trong những "điểm nghẽn" lớn nhất đối với nhiều dự án. Để giữ nhịp thi công, các địa phương, chủ đầu tư và nhà thầu đang phải tìm nhiều giải pháp nhằm bảo đảm nguồn lực cho công trình.

Trong báo cáo tiến độ xây dựng trường ngày 28/5/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) cho biết, do các địa bàn thi công đều thuộc vùng sâu, vùng xa nên cước phí vận chuyển đường bộ đều tăng cao. Trong khi đó, nguồn vật liệu xây dựng ngày càng khan hiếm, giá cả thị trường biến động, nguy cơ chậm tiến độ hiện diện ở nhiều dự án.

Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Tam Thái (Nghệ An) là một ví dụ. Theo báo cáo của tỉnh, đến đầu tháng 6/2026, công trình mới có 2/9 nhà thi công xong bê tông sàn tầng 2, lắp dựng ván khuôn cột tầng 3; còn 3/9 nhà mới thi công xong phần móng, 4/9 nhà thi công xong bê tông cột tầng 1, lắp dựng ván khuôn cốt thép sàn tầng 2.

Theo ông Nguyễn Đức Vinh, Giám đốc Quản lý dự án Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Tam Thái, đơn vị thi công đang chịu áp lực lớn do thiếu vật liệu xây dựng. Nền đất yếu, nhiều vị trí bị sụt lún nên khối lượng bê tông thi công phần móng tăng gần gấp đôi so với thiết kế ban đầu.

Một số dự án xây dựng Trường Phổ thông Dân tộc nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở trên địa bàn tỉnh Nghệ An

Nguy cơ chậm tiến độ cao đặc biệt cảnh báo ở dự án Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở xã Nhôn Mai (Nghệ An). Đến đầu tháng 6, nhà thầu mới thi công san nền đạt khoảng 90% khối lượng, đang triển khai thi công móng một số hạng mục nhà chính và các công trình phụ trợ.

Theo đánh giá của đại diện nhà thầu, ngoài khó khăn về địa chất, vấn đề lớn nhất hiện nay là nguồn cát, đá phục vụ thi công dự án. Hầu hết mỏ vật liệu trên địa bàn và khu vực lân cận đã cạn nguồn cung, hoặc chỉ còn trữ lượng rất hạn chế, giá cả vì thế cũng tăng lên rất nhiều.

Không riêng Nghệ An, tình trạng công trình "đuối sức" vì thiếu nguồn vật liệu đang diễn ra ở nhiều địa phương. Tính đến ngày 28/5, theo báo cáo của Bộ GD&ĐT, trong 100 trường phải "về đích" trước thềm năm học 2026-2027 có 6 trường chậm tiến độ nghiêm trọng (Cao Bằng 4 trường, Nghệ An 1 trường, Lai Châu 1 trường); có 29 trường có nguy cơ chậm tiến độ (thuộc các tỉnh: Nghệ An, Thừa Thiên Huế, Điện Biên, Tuyên Quang, Quảng Trị, Lâm Đồng, Sơn La).

Từ sau Tết Nguyên đán Bính Ngọ, giá vật liệu xây dựng trên địa bàn cả nước tăng thêm từ 5% - 30%, riêng cát và vật liệu san lấp tăng 40 - 50%, xi măng tăng thêm 50.000 - 100.000 đồng/tấn. Nguyên nhân chủ yếu do nhu cầu xây dựng từ các dự án đầu tư công và dân dụng tăng đột biến, trong khi nguồn cung, đặt biệt là cát, đá khan hiếm. Bên cạnh đó, chi phí nhiên liệu, logistics, thuế và sự đứt gãy chuỗi cung ứng nguyên liệu đầu vào cũng đẩy giá thành lên cao.

Trong báo cáo gần đây nhất, các địa phương kiến nghị Chính phủ chỉ đạo các bộ, ngành khẩn trương kiểm soát, bình ổn giá nhiên liệu, vật liệu xây dựng, đồng thời ban hành cơ chế hỗ trợ bù giá phù hợp. Đồng thời, các địa phương cũng đã và đang chủ động tháo gỡ các vướng mắc để đẩy tiến độ thi công ở các dự án có nguy cơ chậm trễ.

Tại Huế, theo ước tính của Sở Nông nghiệp và Môi trường, trong năm 2026, thành phố thiếu khoảng 1,737 triệu m3 đá và 1,8 triệu m3 cát. Trong tháng 4/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã buổi khảo sát tại các xã A Lưới 1,2,3,4 và phường Phú Bài để nghiên cứu phương án khơi thông nạo vét kết hợp thu hồi vật liệu cát, sỏi theo quy định của Luật Địa chất và Khoáng sản.

Còn ở Nghệ An, theo đại diện Ban quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp tỉnh, trên địa bàn xã Tri Lễ có công trình đập thủy điện Kẻm Ải, sau gần 20 năm khai thác, lòng đập phía thượng lưu đã bị cát, bùn bồi lấp. Nếu thực hiện nạo vét có thể thu hồi khoảng 700 nghìn mét khối cát, đủ đáp ứng nhu cầu cho các công trình trường học liên cấp tại khu vực biên giới Tây Bắc, tỉnh Nghệ An và các địa phương lân cận.

Tại cuộc làm việc của Ban Thường vụ Tỉnh ủy ngày 12/6, Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An Nguyễn Khắc Thận cho rằng, việc nạo vét lòng hồ thủy điện là hoàn toàn phù hợp, vừa khơi thông lòng hồ, tăng khả năng trữ nước cho nhà máy thủy điện; đồng thời có lượng vật liệu để xây dựng các công trình, dự án trọng điểm trên địa bàn tỉnh.

Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An cũng lưu ý, cần xác định rõ nhu cầu vật liệu của các dự án trường phổ thông nội trú liên cấp và quy trình thực hiện. Ông giao Ban Thường vụ Đảng ủy UBND tỉnh chỉ đạo UBND tỉnh nghiên cứu thêm các quy định, đồng thời đẩy nhanh tiến độ khai thác cát tại các mỏ đã có giấy phép, phục vụ nhu cầu vật liệu của các công trình, dự án trên địa bàn.

Ngày 15/6/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 209/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Xây dựng về quản lý vật liệu xây dựng. Nghị định khuyến khích tận dụng đất, đá thải, phế thải phát sinh trong hoạt động khai thác, chế biến khoáng sản làm vật liệu xây dựng để sản xuất vật liệu xây dựng hoặc sử dụng trong công trình xây dựng. Nghị định có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026.

Một trong những rào cản lớn trong "cuộc đua" hoàn thành 100 trường dân tộc nội trú liên cấp hiện nay là chi phí thực tế tăng cao so với khái toán ban đầu. Theo báo cáo của Bộ GD&ĐT, kinh phí phát sinh hiện đã tăng hơn 3.907 tỷ đồng, số vốn này hiện chưa được bố trí nguồn.

Bộ GD&ĐT đánh giá, tổng mức đầu tư thực tế tăng là do ban đầu các địa phương lập khái toán chưa đầy đủ, khi áp dụng thiết kế mẫu thực tế, phải bổ sung nhiều hạng mục đồng bộ phục vụ nội trú. Ngoài ra còn do chi phí khoan địa chất, xử lý túi bùn, hang caster và khối lượng đào đắp tạo mặt bằng ở khu vực miền núi tăng mạnh.

Chi phí nhân công cũng đang là một áp lực rất lớn đối với các chủ đầu tư và nhà thầu. Theo ước tính, giá lao động phổ thông hiện khoảng 450 - 500 nghìn đồng/ngày, thợ hồ chính khoảng 600 - 700 nghìn đồng/ngày, thậm chí có thời điểm phải trả đến 900 nghìn đồng/ngày mới tìm ra thợ giỏi.

Đáng chú ý, theo quy định mới của Bộ Xây dựng tại Thông tư 01/2025/TT-BXD, đơn giá nhân công xây dựng được xác định theo khảo sát thị trường lao động thực tế của địa phương. Chiếu theo hướng dẫn mới, một số địa phương không còn áp dụng hệ số bù nhân công đặc thù cho khu vực miền núi như trước đây, khiến nhà thầu càng thêm áp lực về tài chính.

Trong bối cảnh khó khăn đó, nhiều nhà thầu đã thể hiện trách nhiệm của mình, vì tương lai con em đồng bào các dân tộc ở khu vực biên giới. Hưởng ứng "Chiến dịch 100 ngày đêm" đẩy nhanh tiến độ xây dựng trường liên cấp nội trú tại các xã biên giới, trên các công trường, đội ngũ kỹ sư, công nhân đang làm việc ngày đêm, được chi trả đúng đủ chế độ tiền lương và phụ cấp làm thêm giờ.

Dự án Trường phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Chiềng Sơn, tỉnh Sơn La

Tại dự án Trường phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Chiềng Sơn (Sơn La), theo ông Bùi Duy Hiệp, chỉ huy trưởng công trình, nhà thầu đã chi 3 ca, 4 kíp để thi công, các ca làm việc kéo dài tới 22 giờ hằng ngày để tranh thủ thời tiết thuận lợi và bù khối lượng còn thiếu. Nhà thầu bố trí nơi ăn ở tập trung tại khu vực gần công trường, bảo đảm điều kiện sinh hoạt và chi trả tiền lương, phụ cấp làm thêm giờ đầy đủ, kịp thời cho người lao động.

Là lao động phổ thông ở công trường, công việc chính của chị Bùi Thị An là vận chuyển vật liệu và phục vụ xây dựng. Chị chia sẻ, ngoài tiền công gần 400 nghìn đồng/ngày, công nhân còn được hỗ trợ ăn ở, làm thêm giờ được chi trả phụ cấp nên mọi người đều yên tâm, nỗ lực cao nhất để sớm hoàn thành công trình.

Đây cũng là quyết tâm chung của lực lượng lao động đang bám chặt "trận địa" xây trường ở khu vực biên giới. Mặc dù vẫn còn nhiều chướng ngại phía trước, nhưng khi chính quyền địa phương, chủ đầu tư, nhà thầu và người lao động cùng chung quyết tâm, những khó khăn về chi phí có thể được chia sẻ, còn mục tiêu lớn nhất vẫn được giữ vững, đó là đưa những ngôi trường mới kịp mở cửa đón học sinh nơi phên dậu Tổ quốc trong năm học 2026 - 2027.

Báo cáo ngày 28/5/2026 của Bộ Giáo dục và Đào tạo

Với nỗ lực của chủ đầu tư và nhà thầu, tiến độ xây trường nội trú khu vực biên giới đang được tăng tốc. Trong vòng 2 tuần (từ 14 - 28/5/2026), công tác giải phóng mặt bằng đã tăng từ 99% lên 100%, có thêm 4 dự án cất nóc (từ 50 lên thành 54 trường), có 11 trường vượt tiến độ, đã chuyển hẳn sang giai đoạn thi công hoàn thiện nội và ngoại thất.