Bài 4: Lấp đầy 'khoảng trống' từ thiết chế đến con người

Bài 3: Trưởng bản lâm thời, trách nhiệm dài lâu

Không gian chung cho cộng đồng mới

Sau sắp xếp, có những bản không thiếu nhà văn hóa nhưng lại thiếu một nơi đủ sức tập hợp người dân. Vì vậy, rà soát thiết chế văn hóa cần được tính trên quy mô của bản mới, thay vì chỉ cộng số lượng công trình hiện có. Tại xã Chiềng Sinh, trong tổng số 19 bản hiện chỉ có 5 nhà văn hóa đang sử dụng, 2 nhà văn hóa đang hoàn thiện, 3 nhà văn hóa đã được thống nhất chủ trương đầu tư. Tuy nhiên, 9 bản vẫn chưa có nhà văn hóa hoặc địa điểm sinh hoạt cộng đồng độc lập.

Ông Đỗ Văn Sơn, Chủ tịch UBND xã Chiềng Sinh cho biết: Trước mắt xã đã rà soát, xác định từng bản đang thiếu gì để có cách xử lý phù hợp. Nơi nhà văn hóa còn sử dụng tốt thì tiếp tục khai thác; nơi xuống cấp, chật hẹp thì tính phương án sửa chữa, nâng cấp; những bản chưa có địa điểm sinh hoạt cần được đưa vào lộ trình đầu tư. Quan trọng hơn, việc đầu tư phải gắn với đặc điểm dân cư, khoảng cách giữa các cụm dân cư và nhu cầu sinh hoạt thực tế. Theo lộ trình, xã dự kiến dành khoảng 48 tỷ đồng để từng bước hoàn thiện Trung tâm Văn hóa - Thể thao cấp xã, thư viện và hệ thống nhà văn hóa bản.

Một góc xã Chiềng Sinh.

Tại xã Mường Toong, sau sắp xếp, xã có 14 bản, trong đó, nhiều khu dân cư nằm cách xa nhau. Bởi vậy, một không gian sinh hoạt cộng đồng muốn phát huy hiệu quả không chỉ cần đủ chỗ cho người dân, mà còn phải tính đến vị trí, khoảng cách và khả năng đi lại của bà con. Ông Đoàn Xuân Tứ, Chủ tịch UBND xã Mường Toong, cho biết, sau sắp xếp, bản rộng hơn, dân đông hơn nên chỗ sinh hoạt chung cũng phải tính theo bản mới. Chỗ nào có điều kiện thì từng bước làm cho bà con có nơi hội họp, sinh hoạt; những khu dân cư ở xa thì xã sẽ phải tính cách tổ chức phù hợp, không để khoảng cách địa lý làm người dân khó tham gia các hoạt động chung của bản.

Theo ông Đoàn Xuân Tứ, điều xã quan tâm là làm sao sau sắp xếp, người dân ở các khu vực khác nhau vẫn cảm nhận được sự gắn kết trong cùng một cộng đồng. Vì vậy, ngoài đầu tư cơ sở vật chất, xã sẽ tiếp tục phát huy vai trò của trưởng bản, bí thư chi bộ, người có uy tín và những người từng phụ trách các bản trước đây. Họ là những người hiểu địa bàn, nắm phong tục, biết hoàn cảnh từng hộ và có thể hỗ trợ cán bộ mới trong quá trình vận động nhân dân.

Không chỉ ở Mường Toong hay Chiềng Sinh, thực trạng thiếu hoặc chưa phù hợp về không gian sinh hoạt cộng đồng còn xuất hiện ở nhiều thôn, bản sau sắp xếp. Quy mô dân cư thay đổi, địa bàn rộng hơn, trong khi hệ thống thiết chế văn hóa ở nhiều nơi được xây dựng theo quy mô dân cư trước đây. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không đơn thuần là bổ sung thêm công trình, mà phải từng bước điều chỉnh không gian sinh hoạt phù hợp với cộng đồng mới và đặc điểm từng khu dân cư.

Cứ tri xã Mường Toong kiến nghị việc xây dựng nhà văn hóa tại hội nghị tiếp xúc cử tri của đại biểu HĐND tỉnh và lãnh đạo xã ngày 4/8/2026.

Đơn cử, thôn Tam Vạn, xã Sam Mứn hiện nay đã có chủ trương xây dựng nhà văn hóa vào cuối năm 2026. Đây được xem là nhu cầu cấp thiết khi quy mô dân cư của thôn sau sắp xếp lớn hơn trước, trong khi điều kiện cơ sở vật chất phục vụ hội họp, sinh hoạt cộng đồng chưa đáp ứng yêu cầu. Chị Nguyễn Thị Thủy, Trưởng thôn Tam Vạn chia sẻ: “Trước đây, các thôn có địa điểm sinh hoạt riêng. Sau sáp nhập, số hộ dân đông hơn, việc tập trung bà con cũng khó khăn hơn. Vì vậy, người dân rất mong công trình sớm được triển khai, qua đó tạo thêm không gian gắn kết cộng đồng”.

Theo kế hoạch triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia về Phát triển văn hóa giai đoạn 2025 - 2030, tỉnh Điện Biên dự kiến bố trí 869 tỷ đồng cho xây dựng môi trường văn hóa, phát triển hạ tầng, cảnh quan và thiết chế văn hóa; trong đó 770 tỷ đồng vốn đầu tư phát triển và 99 tỷ đồng vốn sự nghiệp. Nguồn lực này sẽ tạo điều kiện để từng bước xây dựng mới, cải tạo, sửa chữa, nâng cấp các thiết chế văn hóa, thể thao, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân, nhất là ở những địa bàn sau sắp xếp còn thiếu không gian cộng đồng phù hợp.

Thước đo cuối cùng là sự ổn định cộng đồng

Cùng với hoàn thiện điều kiện sinh hoạt cộng đồng, kiện toàn đội ngũ cơ sở cũng là yêu cầu sau sắp xếp. Nhiều trưởng bản lâm thời vẫn đảm đương công việc hằng ngày, giúp hoạt động của bản không bị gián đoạn. Tuy nhiên, cần sớm tổ chức bầu trưởng thôn, bản để người dân trực tiếp lựa chọn người tín nhiệm, qua đó xác lập rõ vai trò, trách nhiệm và tạo động lực để người đứng đầu chủ động, gắn bó hơn với công việc chung.

Bà Nguyễn Thị Oanh, vừa được người dân tín nhiệm bầu làm trưởng thôn Duyên Long, xã Thanh An. Bản hiện có 314 hộ, khoảng 1.300 nhân khẩu. Đây là địa bàn có quy mô dân cư lớn, công việc của trưởng bản vì thế cũng nhiều hơn, đòi hỏi người đứng đầu phải sâu sát, nắm chắc tình hình và tạo được sự đồng thuận trong nhân dân. Bà Oanh chia sẻ, khi được bà con tín nhiệm, tôi thấy yên tâm hơn để tiếp tục công việc. Trước đây là trưởng bản lâm thời nên nhiều việc vẫn trong quá trình ổn định. Nay được bà con lựa chọn, tôi càng phải cố gắng gần dân, lắng nghe ý kiến của người dân, giải quyết những việc trong khả năng và cùng bà con xây dựng bản ngày càng đoàn kết, phát triển.

Nhân dân xã Thanh An tham gia bầu trưởng thôn sau sáp nhập thôn, bản.

Với bà Oanh, sự tín nhiệm của người dân không chỉ là kết quả của một cuộc bầu chọn, mà còn là điểm tựa để người đứng đầu xác định rõ trách nhiệm của mình. Khi vị trí trưởng bản được xác lập chính thức, tâm lý chờ đợi, tạm thời cũng từng bước được thay thế bằng sự ổn định trong tổ chức và hoạt động ở cộng đồng.

Từ câu chuyện của bà Oanh, có thể thấy sự tín nhiệm của người dân chính là điểm tựa quan trọng để những người làm công tác cơ sở yên tâm nhận nhiệm vụ. Ngày 29/8, hơn 5.100 cử tri đại diện hộ gia đình trên địa bàn xã Thanh An đã tham gia hội nghị bầu trưởng thôn, bản nhiệm kỳ 2026 - 2031. Công tác bầu cử được triển khai tại 22 thôn, bản, bảo đảm đúng quy định, dân chủ và nghiêm túc. Kết quả, 100% cử tri tham dự thống nhất lựa chọn nhân sự được giới thiệu, thể hiện sự đồng thuận cao trong nhân dân.

Ông Trần Văn Hải, Chủ tịch UBND xã Thanh An chia sẻ: “Việc tổ chức bầu trưởng thôn, bản có ý nghĩa rất quan trọng, bởi sau sắp xếp, quy mô các thôn, bản lớn hơn, địa bàn rộng hơn, yêu cầu đối với người đứng đầu cũng cao hơn. Việc nhân dân trực tiếp lựa chọn người mình tín nhiệm sẽ tạo sự đồng thuận ngay từ cơ sở, đồng thời giúp trưởng thôn, bản có thêm trách nhiệm và động lực để thực hiện tốt nhiệm vụ được giao”.

Ngày 29/8/2026, xã Thanh An đã hoàn thành kiện toàn các chức danh trưởng, thôn, bản sau sáp nhập.

Sự tín nhiệm của người dân đặt ra yêu cầu người đứng đầu phải đủ uy tín để quy tụ, năng lực điều hành và gần dân để hiểu những khác biệt sau sáp nhập. Ông Nguyễn Tiến Đạt, Giám đốc Sở Nội vụ cho rằng, một trưởng bản mới cần có khả năng kết nối những khu dân cư trước đây thuộc các bản khác nhau; biết lắng nghe, trao đổi và tạo sự đồng thuận. Đó có thể là người từng làm trưởng bản, nhưng cũng có thể là một người khác được cộng đồng tín nhiệm. Điểm quan trọng là phải phù hợp với quy mô, đặc điểm của bản mới và nhận được sự đồng thuận của người dân. 

Từ thực tế hoạt động của các bản mới, một vấn đề khác cũng cần được tính đến là phân công công việc. Nếu trưởng bản vừa phải nắm tình hình, tổ chức họp, tuyên truyền, vận động, giải quyết kiến nghị, vừa phải phối hợp gần như tất cả các công việc ở cơ sở thì áp lực sẽ rất lớn. Bởi vậy, cùng với kiện toàn người đứng đầu, cần phát huy vai trò của chi bộ, Ban Công tác Mặt trận, các đoàn thể và người có uy tín để mỗi lực lượng đảm nhận phần việc phù hợp.

Một góc xã Sín Thầu.

Ở xã Sín Thầu, sau sắp xếp, xã còn 13 bản. Yêu cầu đặt ra không chỉ là tổ chức lại bộ máy, mà còn là làm sao để những cộng đồng sinh hoạt riêng biệt từng bước hình thành sự đồng thuận trong không gian mới. Đây là việc cần thời gian, bởi mỗi khu dân cư có phong tục, tập quán, mối quan hệ dòng họ và cách tổ chức đời sống riêng. Bà Pờ Mỳ Lế, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã cho rằng, cần gần dân, lắng nghe và giải thích để người dân hiểu; những vấn đề sát đời sống phải được trao đổi tại chi bộ, họp bản, qua người có uy tín và các đoàn thể. Khi người dân được thông tin, tham gia và kiến nghị được quan tâm, sự gắn kết sẽ từng bước hình thành.

Địa giới có thể hoàn tất bằng một quyết định, nhưng một thôn, bản mới chỉ thực sự trở thành cộng đồng khi người dân có nơi để gặp nhau, có người để tin tưởng, có việc chung để cùng bàn bạc và cùng thực hiện. Đó cũng là thước đo quan trọng để thấy hiệu quả của việc sắp xếp được thể hiện như thế nào ngay từ nơi gần dân nhất.

Bài, ảnh: Quang Huy