Bài cuối: “Hồi chuông” cảnh tỉnh từ những vườn sâm không người mua

Từ kỳ vọng làm giàu nhờ cây sâm Nữ Hoàng, một số hộ dân và doanh nghiệp ở Lào Cai đang phải đối mặt với nguy cơ mất vốn khi cây đến kỳ thu hoạch nhưng đối tác bao tiêu chưa thực hiện thu mua. Những thỏa thuận góp vốn trồng sâm không hợp đồng đang để lại những rổ củ khô héo bên hiên nhà và những luống cây mục rữa ngoài đồng ruộng. Thực tế này là lời cảnh báo về nguy cơ lợi dụng danh nghĩa liên kết trồng dược liệu để bán giống giá cao hoặc huy động vốn thiếu minh bạch.

Trên địa bàn tỉnh hiện có một số doanh nghiệp liên quan đến hoạt động cung ứng giống và phát triển cây sâm Nữ Hoàng. Trong đó, Công ty TNHH Xuất nhập khẩu Dược liệu Tây Bắc triển khai tại Pha Long (0,12 ha), Mường Khương (khoảng 70 m²) và Bát Xát (0,5 ha); Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Nữ Hoàng Hồng Sâm đang hợp tác trồng với 8 hộ dân ở khu Vạn Hòa, phường Lào Cai, 2 hộ ở Tả Củ Tỷ với trên 2.000 m² và tại xã Si Ma Cai đang khảo sát vùng trồng, tìm hộ dân để liên kết.

“Bánh vẽ” từ những mô hình trồng sâm nữ hoàng Bài 1: Đằng sau lời hứa thu tiền tỷ

Lời giới thiệu về lợi nhuận hàng tỷ đồng mỗi ha, góp vốn theo tỷ lệ 50:50 và cam kết bao tiêu toàn bộ sản phẩm từ lá, hoa đến củ, mô hình liên kết trồng cây sâm Nữ Hoàng đang thu hút sự quan tâm của nhiều người dân và doanh nghiệp ở Lào Cai...

Ngoài ra, còn có các nhóm tư nhân giữ vai trò trung gian tự đứng ra kêu gọi người dân góp vốn đầu tư trồng ở một số địa phương như: Bảo Hà, Cốc San và Bát Xát.

Trong khi ở các địa phương, người trồng sâm Nữ Hoàng phản ánh khó khăn về đầu ra, thì bà Luyện Thị Kim Phượng - Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Nữ Hoàng Hồng Sâm (phường Lào Cai) khẳng định đã thu mua hết sâm Nữ Hoàng cho người trồng.

Theo bà Phượng, doanh nghiệp đã xây dựng vùng trồng 11 ha tại một số địa phương của Lào Cai. Đối với các mô hình liên kết trồng sâm Nữ Hoàng, doanh nghiệp đều thỏa thuận trực tiếp với người dân, không thông qua cơ quan quản lý Nhà nước hay chính quyền cấp xã, do lo ngại phát sinh thời gian và chi phí.

“Chúng tôi đặt mục tiêu phát triển vùng trồng sâm Nữ Hoàng lên tới 500 ha trong giai đoạn 2025 - 2030 tại các tỉnh vùng Tây Bắc. Trong năm 2026, kế hoạch trồng 66 ha tại Lai Châu, Phú Thọ, Lạng Sơn và Lào Cai. Chúng tôi mong muốn xây dựng nhà máy chế biến sản phẩm từ sâm Nữ Hoàng tại Lào Cai để phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu. Hiện nay, doanh nghiệp vẫn phải thuê đơn vị khác gia công sản phẩm mẫu, chưa đủ điều kiện đưa ra thị trường tiêu thụ. Để đáp ứng nguồn nguyên liệu cho nhà máy, doanh nghiệp còn thiếu khoảng 434 ha trồng nguyên liệu”, bà Luyện Thị Kim Phượng cho biết.

Tại văn phòng công ty, phóng viên ghi nhận có hàng chục mẫu sản phẩm từ cây sâm Nữ Hoàng, như rượu sâm, trà sâm, bột lá sâm, cao lá sâm… Tuy nhiên, phóng viên chưa được cung cấp đủ tài liệu xác định tình trạng pháp lý và điều kiện lưu hành của từng sản phẩm. Bà Phượng cũng cho biết doanh nghiệp chưa đủ điều kiện đưa sản phẩm ra thị trường.

Trong khi đó, một số người tham gia mô hình đối mặt nguy cơ khó thu hồi vốn. Ông H., trú tại phường Lào Cai cho biết đã góp gần 300 triệu đồng với Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Nữ Hoàng Hồng Sâm để trồng trên 1.000 m² cây sâm Nữ Hoàng tại tổ dân phố 41, Vạn Hòa. Sau gần một năm, gia đình chỉ thu được ít lá làm sản phẩm giới thiệu; củ chưa thu hoạch, phần lớn cây đã héo rũ.

Theo tìm hiểu của phóng viên, mỗi mô hình liên kết có cách tổ chức khác nhau: hộ tự mua giống, phân bón và nhận hỗ trợ kỹ thuật; hộ góp 50% chi phí; hộ góp đất, công chăm sóc hoặc góp vốn để doanh nghiệp tổ chức trồng. Tuy nhiên, phần lớn các hộ phản ánh chưa có hợp đồng quy định rõ giá và thời hạn thu mua, tiêu chuẩn sản phẩm, trách nhiệm mỗi bên.

Thiếu điều khoản rõ ràng, người dân khó bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp hoặc đối tác không thực hiện cam kết. Tiền giống, chi phí sản xuất, đất và công chăm sóc đều đã bỏ ra. Nếu cây trồng kém hiệu quả hoặc không bán được sản phẩm, người trồng có nguy cơ chịu thiệt hại.

Theo ghi nhận của phóng viên, các doanh nghiệp chủ trì liên kết trồng sâm Nữ Hoàng tại Lào Cai đến từ địa phương khác. Một số doanh nghiệp mở văn phòng, phối hợp với một số cá nhân là người dân địa phương để triển khai mô hình và vận động người dân tham gia. Tuy nhiên, nhiều mô hình liên kết chưa thực hiện đầy đủ thủ tục pháp lý, khi thiếu hợp đồng ràng buộc, người trồng khó xác định đầy đủ quyền lợi, trách nhiệm của các bên cũng như phương án xử lý khi xảy ra rủi ro.

Thông tin đáng lưu ý, mô hình trồng “Nữ Hoàng Hồng Sâm” của Công ty Quantum Farm, liên quan đến nghi vấn huy động góp vốn trồng sâm tại một số tỉnh, đang được cơ quan công an điều tra. Trong khi tại một số địa phương ở Lào Cai vẫn có các đầu mối được cho là liên quan đến công ty Quantum Farm đang tiếp cận, vận động người dân góp vốn trồng sâm. Những nghi vấn này còn chờ cơ quan có thẩm quyền xác minh, kết luận.

Từ những thông tin trên đặt ra yêu cầu người dân phải thận trọng khi tiếp nhận những lời mời gọi đầu tư, nhất là trong bối cảnh mô hình trồng sâm Nữ Hoàng chưa được đánh giá đầy đủ về khả năng thích nghi và hiệu quả kinh tế tại Lào Cai.

Tại Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Nữ Hoàng Hồng Sâm, phóng viên còn ghi nhận phản ánh của một số người lao động về việc công ty chậm trả lương. Ông Hoàng Xuân Phúc, nhân viên bảo vệ cho biết, đến ngày 21/10/2026 mới nhận lương tháng 6 và 7; lương tháng 8, 9 và 10 vẫn chưa được thanh toán. Trả lời phỏng vấn của phóng viên vào ngày 22/10, ông Phúc cho biết công ty giải thích nguyên nhân là khó khăn kinh tế.

Lý giải về việc chưa thu hoạch sản phẩm củ sâm ở một số điểm trồng và chậm trả lương cho người lao động, bà Luyện Thị Kim Phượng - Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Nữ Hoàng Hồng Sâm cho biết: Công ty đang chuẩn bị thủ tục xác định vùng trồng, kiểm định chất lượng sau đó mới thu hoạch để đưa đi chế biến. Do chưa đủ điều kiện đưa sản phẩm ra thị trường để thu hồi vốn, nên doanh nghiệp gặp khó khăn về tài chính.

Theo tìm hiểu của phóng viên, đến nay, Lào Cai chưa có mô hình sâm Nữ Hoàng nào được đăng ký khảo nghiệm, đánh giá, nghiệm thu để xác định khả năng thích nghi, năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế. Phần lớn mô hình liên kết hiện nay được triển khai tự phát.

Bà Cao Thị Hòa Bình - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Chăn nuôi, Thú y và Thủy sản tỉnh cho biết, đơn vị đã tham mưu Sở Nông nghiệp và Môi trường ban hành văn bản hướng dẫn địa phương theo dõi, đánh giá mô hình, đồng thời khuyến cáo người dân thận trọng khi liên kết trồng sâm Nữ Hoàng.

Theo bà Bình, danh mục 53 loài cây dược liệu được UBND tỉnh khuyến khích, hỗ trợ phát triển giai đoạn 2026 - 2030 gồm 8 loài quý hiếm và 45 loài thông thường không có sâm Nữ Hoàng (Dương đề nhăn).

Thực tế các mô hình liên kết trồng sâm Nữ Hoàng cho thấy, người dân không nên đầu tư mà chỉ dựa vào những lời quảng cáo lợi nhuận cao khi hiệu quả chưa được kiểm chứng và việc mở rộng diện tích đang tiềm ẩn nhiều rủi ro. Chính quyền cơ sở và cơ quan chuyên môn cần tăng cường kiểm tra, đánh giá mô hình, làm rõ nguồn giống, phương án sản xuất, tiêu thụ và việc thực hiện cam kết của doanh nghiệ. Qua đó,, kịp thời phát hiện, ngăn ngừa các hành vi vi phạm pháp luật để đảm bảo quyền lợi của người dân và doanh nghiệp địa phương.

Trình bày: Hữu Huỳnh