(Bài cuối) Quản lý lễ hội cần một tầm nhìn dài hạn

Không còn cảnh “tả tơi như chơi hội”?: (Bài 2) Khi lễ hội trở thành “thương hiệu điểm đến“:Không còn cảnh “tả tơi như chơi hội”?: (Bài 1) Thay đổi nhỏ, ảnh hưởng lớn:

Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện Vi Thanh Hoài

Phóng viên Văn Hóa đã có cuộc trao đổi với bà Vi Thanh Hoài, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện (Bộ VHTTDL) để làm rõ hơn những chuyển dịch này. Bà Hoài cho biết: Mùa lễ hội năm nay phản ánh một chuyển dịch khá rõ trong tư duy quản lý. Nếu trước đây trọng tâm chủ yếu là bảo đảm trật tự, an toàn và xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình tổ chức, thì hiện nay nhiều địa phương đã bắt đầu tiếp cận lễ hội như một không gian văn hóa có cấu trúc, có định hướng và cần được tổ chức một cách chủ động.

Điểm đáng chú ý là sự chuyển biến này nằm ở cách nhìn nhận vai trò của lễ hội trong đời sống đương đại. Khi lễ hội được đặt trong mối quan hệ với phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế địa phương, nó không còn là một hoạt động mang tính thời điểm, mà trở thành một cấu phần trong chiến lược phát triển dài hạn.

Để bộ tiêu chí thực sự đi vào đời sống, không mang tính hình thức

Phóng viên: Năm 2026 là năm đầu tiên triển khai mạnh mẽ phân cấp quản lý lễ hội. Theo bà, hiệu quả của chủ trương này thể hiện rõ nhất ở đâu?

- Bà Vi Thanh Hoài: Phân cấp trong quản lý lễ hội đã tạo ra một chuyển động rõ rệt ở địa phương, đặc biệt là cấp cơ sở, nơi trực tiếp tổ chức và vận hành các hoạt động lễ hội. Khi được trao quyền chủ động, nhiều địa phương đã linh hoạt hơn trong việc xây dựng kế hoạch, điều chỉnh phương án tổ chức theo điều kiện thực tế, cũng như xử lý kịp thời các tình huống phát sinh. Điều này giúp công tác quản lý trở nên sát thực tiễn hơn, giảm độ trễ trong điều hành và nâng cao hiệu quả tổ chức.

Tuy nhiên, phân cấp cũng đồng thời bộc lộ rõ hơn những khác biệt về năng lực giữa các địa phương. Ở những nơi có sự chuẩn bị tốt, có đội ngũ kinh nghiệm và tư duy quản trị, lễ hội được tổ chức bài bản, có kiểm soát. Ngược lại, ở một số địa bàn, việc vận hành vẫn mang tính ứng phó, thiếu tính hệ thống, dẫn đến hiệu quả chưa đồng đều. Hiện nay, phân cấp mới chỉ là bước khởi đầu, tạo điều kiện để địa phương phát huy vai trò. Để quá trình này thực sự phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện một hệ thống hỗ trợ đồng bộ, bao gồm hướng dẫn chuyên môn, tiêu chuẩn hóa quy trình, tăng cường giám sát và nâng cao năng lực cho đội ngũ thực thi.

Khi những yếu tố này được thiết lập một cách đầy đủ, phân cấp sẽ không chỉ dừng lại ở việc trao quyền, mà trở thành cơ chế giúp nâng cao chất lượng quản trị trên phạm vi toàn quốc, đảm bảo sự thống nhất trong khi vẫn phát huy được tính chủ động, sáng tạo của từng địa phương.

“Bộ tiêu chí về môi trường văn hóa trong lễ hội truyền thống” được kỳ vọng là công cụ chuẩn hóa. Theo bà, bộ tiêu chí này đang phát huy hiệu quả đến đâu?

Từ thực tiễn hiện nay, bà có khuyến nghị gì đối với địa phương và định hướng chính sách trong thời gian tới?

- Bà Vi Thanh Hoài: Trong thời gian tới, các địa phương cần tập trung rà soát lại toàn bộ quy trình tổ chức lễ hội, gắn với bộ tiêu chí và điều kiện thực tiễn, nhằm nâng cao chất lượng quản lý. Về chính sách, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế theo hướng vừa bảo đảm tính thống nhất, vừa tạo điều kiện để địa phương phát huy tính chủ động và sáng tạo. Đồng thời, cần tăng cường công tác đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ trực tiếp tham gia quản lý lễ hội. Quan trọng hơn, quản lý lễ hội cần được đặt trong một tầm nhìn dài hạn, gắn với bảo tồn di sản và phát triển bền vững. Khi đó, lễ hội sẽ không chỉ được tổ chức tốt hơn, mà còn trở thành nguồn lực văn hóa có giá trị lâu dài.

- “Bộ tiêu chí về môi trường văn hóa trong lễ hội truyền thống” được xây dựng với mục tiêu thiết lập một khung chuẩn chung, tạo cơ sở để các địa phương tổ chức lễ hội theo hướng văn minh, lành mạnh và phù hợp với yêu cầu của đời sống hiện nay. Đây không chỉ là công cụ hướng dẫn, mà còn là một hệ quy chiếu để đánh giá chất lượng tổ chức lễ hội và năng lực điều hành của từng địa phương.

Một số địa phương đã chủ động sử dụng bộ tiêu chí như căn cứ để rà soát lại toàn bộ quy trình tổ chức lễ hội, từ bố trí không gian, kiểm soát dịch vụ đến điều chỉnh hành vi văn hóa trong lễ hội. Khi được vận dụng đúng cách, bộ tiêu chí có thể trở thành công cụ nâng cấp toàn diện chất lượng tổ chức. Vì vậy, vấn đề đặt ra hiện nay là nâng cao năng lực vận hành hệ thống, để bộ tiêu chí thực sự đi vào đời sống và phát huy vai trò như một công cụ quản trị, chứ không chỉ là một khung tham chiếu mang tính hình thức.

Trong bối cảnh lễ hội ngày càng gắn với du lịch, đâu là giới hạn cần được kiểm soát để tránh thương mại hóa?

- Việc gắn kết lễ hội với phát triển du lịch là xu hướng tất yếu trong bối cảnh hiện nay, khi nhu cầu trải nghiệm văn hóa ngày càng gia tăng và các địa phương đều tìm cách khai thác giá trị di sản để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Nếu được định hướng đúng, lễ hội có thể trở thành một nguồn lực quan trọng, vừa góp phần quảng bá hình ảnh, vừa tạo sinh kế cho cộng đồng.

Tuy nhiên, trong quá trình khai thác, cần xác định rõ những giới hạn mang tính nguyên tắc. Lễ hội trước hết là không gian văn hóa, gắn với tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng, vì vậy mọi hoạt động dịch vụ phải đặt trong khuôn khổ tôn trọng và làm nổi bật giá trị đó. Khi yếu tố kinh doanh lấn át, hoặc can thiệp làm thay đổi nghi lễ, làm biến dạng không gian di tích, thì không chỉ ảnh hưởng đến bản sắc văn hóa, mà còn làm suy giảm chính sức hấp dẫn của lễ hội về lâu dài. Từ góc độ quản lý, cần thiết lập một hệ thống nguyên tắc để điều tiết mối quan hệ giữa bảo tồn và khai thác. Những nguyên tắc này cần được cụ thể hóa thành quy định, quy trình và cơ chế giám sát đủ mạnh, để các hoạt động dịch vụ được tổ chức minh bạch, đúng chuẩn mực và phù hợp với đặc thù từng lễ hội.

Khi đạt được sự cân bằng này, lễ hội có thể phát huy đồng thời hai giá trị: Vừa là không gian văn hóa mang tính bản sắc, vừa là sản phẩm du lịch có sức hút. Và chính sự hài hòa đó sẽ quyết định tính bền vững của lễ hội trong bối cảnh phát triển hiện nay.

Lễ hội khai ấn đền Trần (Ninh Bình) năm 2026 diễn ra an toàn, văn minh. Ảnh: TR.HUẤN

Cộng đồng phải tham gia sâu hơn vào tổ chức và giám sát lễ hội

Vai trò của cộng đồng trong quản lý và tổ chức lễ hội hiện nay đang được nhìn nhận như thế nào?

- Cộng đồng là chủ thể của lễ hội, nhưng trong thực tế, vai trò này chưa phải lúc nào cũng được phát huy đầy đủ. Ở nhiều nơi, người dân vẫn chủ yếu tham gia ở mức thực hành nghi lễ hoặc cung cấp dịch vụ, trong khi vai trò tham gia quản lý còn hạn chế. Cần hướng tới việc cộng đồng tham gia sâu hơn vào quá trình tổ chức và giám sát lễ hội. Khi người dân có trách nhiệm và quyền tham gia rõ ràng, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa sẽ bền vững hơn, đồng thời tạo sự đồng thuận xã hội trong quá trình quản lý.

Thực tế cho thấy, nhiều “điểm nóng” lễ hội đã có chuyển biến. Theo bà, yếu tố quyết định nằm ở đâu?

- Yếu tố quan trọng nhất là sự thay đổi trong cách tiếp cận quản lý. Khi lễ hội được nhìn nhận như một hệ thống cần vận hành, thay vì một sự kiện cần kiểm soát, thì các giải pháp cũng sẽ mang tính tổng thể hơn. Những chuyển biến tích cực ở một số địa phương cho thấy, khi có quyết tâm và cách làm phù hợp, những vấn đề tồn tại lâu năm hoàn toàn có thể được xử lý. Điều này cũng khẳng định rằng năng lực quản trị có thể được nâng cao thông qua thực tiễn.

Theo bà, công nghệ sẽ đóng vai trò như thế nào trong quản lý lễ hội thời gian tới?

- Công nghệ là một công cụ quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý, đặc biệt trong việc giám sát, điều tiết dòng người và tiếp nhận phản hồi của du khách. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được tích hợp vào quy trình quản lý một cách hợp lý. Điều quan trọng là phải xác định rõ mục tiêu sử dụng công nghệ, tránh chạy theo hình thức. Khi được ứng dụng đúng cách, công nghệ sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, giảm áp lực quản lý và cải thiện trải nghiệm của người tham gia lễ hội.

Xin cảm ơn bà!

ĐINH AN (thực hiện)