Bài học từ các dự án hợp tác xanh cho doanh nghiệp Việt

Từ thụ động nhận chuyển giao công nghệ sang chủ động đồng sáng tạo

Theo các chuyên gia, một sai lầm phổ biến trong quá trình chuyển giao công nghệ trước đây là doanh nghiệp chỉ xuất hiện ở cuối quy trình với tư cách là bên nhận, khiến công nghệ đôi khi không phát huy được công dụng. Việc thiết kế chính sách và giải pháp xanh không thể chỉ do chính phủ đưa ra mà doanh nghiệp cũng cần tham gia ngay từ đầu vào quá trình xác định vấn đề, đồng thiết kế giải pháp và trực tiếp thử nghiệm.

Doanh nghiệp Việt Nam cần thay đổi tư duy, từ thụ động nhận chuyển giao công nghệ sang chủ động đồng sáng tạo công nghệ. Ảnh minh họa.

Cơ chế này được áp dụng thành công trong dự án Horizon Europe của Liên minh châu Âu về sản xuất bền vững cho các nhà cung ứng chuỗi điện tử tại Việt Nam, giữa Đại học Thương mại (Việt Nam), Đại học Brunel (Anh), Đại học Antwerp (Bỉ) cùng Công ty công nghệ Circularise (Hà Lan). Thay vì chuyển giao gói công nghệ có sẵn từ châu Âu, các chuyên gia cùng doanh nghiệp Việt đã tiến hành khảo sát thực tế sản xuất, phân tích thói quen làm việc của người lao động, xác định những điểm nghẽn trước khi xây dựng giải pháp phù hợp. Các giải pháp sau đó được thử nghiệm ngay tại nhà máy thay vì chỉ dừng ở phòng thí nghiệm.

Dự án này cho thấy công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi phù hợp với điều kiện vận hành của doanh nghiệp. Quan trọng hơn, trong quá trình chuyển đổi công nghệ, người lao động phải được tiếp cận và làm chủ tri thức mới thông qua đào tạo, trao đổi nhân sự và làm việc trực tiếp với chuyên gia.

Dân chủ hóa tri thức và thúc đẩy luân chuyển nhân sự

Tri thức về phát triển bền vững, tăng trưởng xanh thường rất phức tạp và tập trung ở các tổ chức và doanh nghiệp dẫn đầu. Do đó, cần phải "dân chủ hóa tri thức", lan tỏa tới các doanh nghiệp nhỏ và vừa, các nhà cung ứng tầng sâu và những người lao động trực tiếp để họ có thể tiếp cận, hiểu và ứng dụng được các tri thức đó.

"Tuy nhiên, những tri thức quan trọng nhất làm nên sự đổi mới thường là tri thức ngầm, bao gồm cách làm, kinh nghiệm và khả năng xử lý vấn đề thực tế. Loại tri thức này không thể truyền đạt đầy đủ qua các bản báo cáo hay tài liệu", PGS. TS Đỗ Thị Bình - Giám đốc Viện Đổi mới sáng tạo và Phát triển bền vững, Đại học Thương mại nhận định.

PGS. TS Đỗ Thị Bình - Giám đốc Viện Đổi mới sáng tạo và Phát triển bền vững, Đại học Thương mại.

Để hiện thực hóa điều này, các dự án hợp tác quốc tế chú trọng cơ chế luân chuyển và trao đổi cán bộ. Khi giảng viên, nhà nghiên cứu và chuyên gia quốc tế trực tiếp làm việc tại các doanh nghiệp nhỏ của Việt Nam và ngược lại, tri thức không chỉ được chuyển giao mà còn được kiểm chứng và đồng sáng tạo liên tục.

"Một dự án hợp tác quốc tế thành công không đo đếm bằng số lượng văn bản ký kết, mà được đánh giá bằng việc sau khi kết thúc, nó phải để lại một đội ngũ mạnh mẽ hơn, các công cụ quản trị dữ liệu có thể tiếp tục sử dụng và năng lực tự chủ cho doanh nghiệp", bà Bình khẳng định.

Ngoài ra, kinh nghiệm từ Tập đoàn APM Terminals (thuộc Maersk) - tập đoàn đang lên kế hoạch đưa mô hình bến cảng thông minh, 100% sử dụng thiết bị điện và năng lượng tái tạo vào hoạt động tại Việt Nam vào năm 2028, cho thấy doanh nghiệp không thể tự mình thực hiện mục tiêu tăng trưởng xanh. Để đạt mục tiêu này, cần sự hợp tác giữa chính phủ và khu vực tư nhân. Chẳng hạn, để APM Terminals vận hành cảng điện, nhà nước phải đầu tư nâng cấp công suất lưới điện quốc gia và luật hóa các tiêu chuẩn cung cấp điện. Ngược lại, nhà khoa học, doanh nghiệp đóng góp công nghệ lõi như AI, công nghệ kỹ thuật số...

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, mục tiêu cuối cùng trong bối cảnh hiện nay không chỉ là tiếp cận công nghệ tiên tiến, mà là xây dựng năng lực tổ chức để tự mình biến công nghệ thành đổi mới, biến đổi mới thành năng suất và tăng trưởng xanh. Đó là một hành trình mang tính triết lý: cần đi từ việc chuyển giao công nghệ sang chuyển giao năng lực, và từ năng lực đó vươn lên đồng sáng tạo một tương lai xanh bền vững.