Bài toán dòng tiền của thị trường BESS

Theo Điều chỉnh Quy hoạch điện VIII, đến năm 2030 Việt Nam sẽ cần khoảng 10.000 - 16.300 MW công suất lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS), đến năm 2050 lên tới khoảng 96.000 MW.

Quy hoạch cũng xác định BESS được phát triển để phục vụ nhu cầu của hệ thống điện, kết hợp với năng lượng tái tạo và bố trí tại các trung tâm nguồn hoặc trung tâm phụ tải. Điều này đánh dấu lần đầu tiên BESS được đặt ở vị trí quan trọng trong cấu trúc hệ thống điện quốc gia.

Song để hiện thực hóa mục tiêu này, thách thức không nằm ở công nghệ mà ở khả năng tạo ra dòng tiền cho nhà đầu tư. Trao đổi với Mekong ASEAN, ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Tổng giám đốc phụ trách kinh doanh và phát triển thị trường GG Power, cho rằng thị trường BESS sẽ chỉ thực sự bứt phá khi các dịch vụ mà công nghệ này cung cấp được định giá và thanh toán một cách đầy đủ.

Ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Tổng giám đốc phụ trách kinh doanh và phát triển thị trường GG Power. Ảnh: Ngọc Linh

Mekong ASEAN: BESS đang được nhắc đến như một cấu phần quan trọng của hệ thống điện tương lai. Vậy, vai trò lớn nhất của công nghệ này là gì, thưa ông?

Ông Nguyễn Văn Thiện: Khi tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng lên, đặc biệt là điện mặt trời và điện gió, hệ thống điện sẽ xuất hiện tình trạng có thời điểm dư nguồn nhưng lại thiếu công suất vào những khung giờ khác. BESS chính là công nghệ giúp giải quyết bài toán đó.

Ngoài việc lưu trữ điện để sử dụng vào thời điểm cần thiết, BESS còn có nhiều giá trị khác như điều tần, điều áp, hỗ trợ ổn định lưới điện, giảm cắt giảm công suất năng lượng tái tạo, hỗ trợ vận hành hệ thống điện trong giờ cao điểm và nâng cao độ tin cậy cung cấp điện.

Nói cách khác, BESS không chỉ là một thiết bị lưu điện mà là một công cụ tạo ra sự linh hoạt cho hệ thống điện. Khi tỷ lệ năng lượng tái tạo càng cao thì vai trò của tính linh hoạt càng quan trọng.

Mekong ASEAN: Trong số những giá trị đó, giá trị nào hiện nay đã có thể chuyển hóa thành lợi ích tài chính rõ ràng cho chủ đầu tư?

Ông Nguyễn Văn Thiện: Hiện nay có hai lợi ích đã nhìn thấy rất rõ. Thứ nhất là tiết kiệm chi phí điện thông qua việc "sạc thấp - xả cao".

Hiện nay doanh nghiệp sử dụng điện theo các khung giờ thấp điểm, bình thường và cao điểm. Với những doanh nghiệp có phụ tải lớn vào giờ cao điểm, giải pháp là sạc pin lưu trữ vào giờ thấp điểm rồi xả điện vào giờ cao điểm.

Chênh lệch giữa giá điện thấp điểm và cao điểm hiện nay vào khoảng 2.000 đồng/kWh. Như vậy doanh nghiệp có thể giảm đáng kể chi phí mua điện trong giờ cao điểm. Đây là giá trị kinh tế rất dễ tính toán.

Lợi ích thứ hai là nâng cao độ tin cậy của nguồn điện. Đối với các ngành như thép, xi măng, gạch ngói hay những dây chuyền sản xuất sử dụng lò nung liên tục, một sự cố nháy điện dù chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn cũng có thể khiến cả dây chuyền phải dừng hoạt động.

Việc khởi động lại hệ thống mất nhiều thời gian, thậm chí phải loại bỏ toàn bộ nguyên liệu đang trong lò, gây thiệt hại lên tới hàng tỷ đồng.

BESS hoạt động như một nguồn điện dự phòng tức thời. Khi xảy ra sự cố nháy điện, hệ thống lưu trữ có thể cấp điện ngay lập tức để duy trì vận hành, tạo thời gian cho doanh nghiệp khởi động các nguồn điện dự phòng khác. Giá trị này tuy khó lượng hóa hơn nhưng trên thực tế rất lớn đối với các cơ sở sản xuất công nghiệp.

Mekong ASEAN: Còn những giá trị như điều tần, điều áp, hỗ trợ vận hành lưới điện hay giảm cắt giảm năng lượng tái tạo thì sao, thưa ông?

Ông Nguyễn Văn Thiện: Đó là những giá trị rất quan trọng của BESS. Ở nhiều quốc gia, hệ thống lưu trữ được trả tiền cho việc tham gia điều tần, dự phòng công suất, ổn định tần số và hỗ trợ vận hành hệ thống điện. Đây được gọi là các dịch vụ phụ trợ của hệ thống điện.

Tại Việt Nam, cơ chế này bắt đầu được đề cập đối với một số dự án BESS quy mô lớn đặt tại các điểm đấu nối của hệ thống điện truyền tải. Còn đối với các hệ thống BESS thương mại, công nghiệp hay dân dụng thì các dịch vụ đó chưa hình thành thành một thị trường hoàn chỉnh. Do đó, phần lớn nhà đầu tư hiện nay mới chỉ khai thác được lợi ích từ tiết kiệm điện năng và đảm bảo chất lượng điện.

Ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Tổng giám đốc phụ trách kinh doanh và phát triển thị trường GG Power, tại Diễn đàn Năng lượng sạch cho kỷ nguyên tăng trưởng mới. Ảnh: Ngọc Linh

Mekong ASEAN: Để thị trường BESS phát triển đúng với tiềm năng, theo ông đâu là vấn đề cần được giải quyết trước tiên?

Ông Nguyễn Văn Thiện: Tôi cho rằng đó là cơ chế giá và thanh toán. Ngay cả với mô hình sạc thấp - xả cao hiện nay thì phần lớn vẫn được thực hiện thông qua thỏa thuận giữa chủ đầu tư hệ thống lưu trữ và khách hàng sử dụng điện. Ví dụ, doanh nghiệp tiết kiệm được một khoản chi phí điện nhất định thì hai bên tự thỏa thuận cách phân chia lợi ích, nhưng chưa có hướng dẫn cụ thể để làm căn cứ tham chiếu cho thị trường.

Một vấn đề khác là cơ chế mua bán điện từ nguồn năng lượng tái tạo đã được lưu trữ trong pin. Hiện điện mặt trời mái nhà có thể bán phần điện dư lên lưới theo quy định hiện hành, nhưng điện được tích trữ trong BESS rồi phát lên lưới thì chưa có cơ chế giá riêng cũng như hướng dẫn thanh toán cụ thể.

Theo tôi, nhà đầu tư cần biết rõ doanh thu đến từ đâu, được đo đếm như thế nào và thanh toán theo cơ chế nào. Khi bài toán dòng tiền được làm rõ thì các tổ chức tài chính, doanh nghiệp và nhà đầu tư mới có đủ cơ sở để đưa ra quyết định đầu tư dài hạn.

Bên cạnh đó, khi một chính sách được ban hành cũng cần có hướng dẫn thực thi rõ ràng để các đơn vị triển khai thống nhất trên thực tế.

Mekong ASEAN: Ông cho rằng độ linh hoạt của BESS nên được định giá như thế nào? Kinh nghiệm quốc tế đã giải quyết vấn đề này ra sao?

Ông Nguyễn Văn Thiện: Điều quan trọng là phải trả tiền cho tính linh hoạt chứ không chỉ trả tiền cho sản lượng điện. Giá trị lớn nhất của BESS không nằm ở việc phát ra bao nhiêu kWh điện mà nằm ở khả năng phản ứng gần như tức thời khi hệ thống điện cần hỗ trợ.

Khi phụ tải tăng đột biến hoặc khi hệ thống cần điều chỉnh tần số, BESS có thể đáp ứng chỉ trong vài giây. Các nguồn điện truyền thống thường không làm được điều đó. Do vậy, bản chất của BESS là cung cấp một dịch vụ linh hoạt cho hệ thống điện. Nếu chỉ tính giá theo điện năng phát ra thì chưa phản ánh đầy đủ giá trị thực sự của công nghệ này.

Những thị trường phát triển như Australia đã xây dựng khá hoàn chỉnh thị trường dịch vụ phụ trợ dành cho BESS. Nhà đầu tư không chỉ được trả tiền cho điện năng mà còn được trả tiền cho các dịch vụ điều tần, dự phòng công suất, hỗ trợ ổn định hệ thống điện và các dịch vụ vận hành khác.

Đó là lý do BESS ở các thị trường này có thể hình thành nhiều dòng doanh thu khác nhau thay vì chỉ phụ thuộc vào chênh lệch giá điện giữa các khung giờ. Đây là kinh nghiệm mà Việt Nam hoàn toàn có thể tham khảo trong quá trình xây dựng thị trường điện cạnh tranh.

Mekong ASEAN: Trong bối cảnh nhiều giá trị của BESS vẫn chưa được thị trường ghi nhận đầy đủ, hiệu quả đầu tư của các dự án hiện nay được tính toán như thế nào, thưa ông?

Ông Nguyễn Văn Thiện: Điều này phụ thuộc khá nhiều vào từng kịch bản sử dụng. Nếu xét trong điều kiện hiện nay với biểu giá điện hiện hành và chưa tính đến các nguồn doanh thu từ dịch vụ phụ trợ thì một hệ thống BESS cho khách hàng sản xuất có thời gian hoàn vốn khoảng 5,5 - 6 năm.

Đối với nhóm khách hàng kinh doanh, thời gian hoàn vốn có thể ở mức 4,5 - 5 năm. Nếu kết hợp với điện mặt trời mái nhà thì hiệu quả tài chính còn tốt hơn và thời gian hoàn vốn tiếp tục được rút ngắn. Đây mới chỉ là tính toán dựa trên các lợi ích hiện hữu.

Nếu trong tương lai các dịch vụ điều tần, điều áp hay hỗ trợ lưới điện được trả tiền thì hiệu quả đầu tư chắc chắn sẽ cải thiện đáng kể.

Nhà máy sản xuất pin lưu trữ năng lượng GG Power tại KCN số 5, Xuân Trúc, Hưng Yên. Ảnh: GG Power

Mekong ASEAN: Một vấn đề khác được nhiều người quan tâm là trách nhiệm tái chế pin sau vòng đời sử dụng. GG Power có kế hoạch gì cho lĩnh vực này?

Ông Nguyễn Văn Thiện: Khi phát triển ngành công nghiệp pin thì không thể chỉ dừng ở sản xuất mà phải hoàn thiện cả vòng đời sản phẩm. Ngoài năng lực sản xuất, nghiên cứu phát triển và dịch vụ hậu mãi, khâu tái chế cũng là một phần rất quan trọng.

GG Power đang nghiên cứu kế hoạch xây dựng hệ thống tái chế pin với mục tiêu không chỉ phục vụ sản phẩm của GG Power mà còn hướng tới xử lý pin lưu trữ từ nhiều nguồn khác trên thị trường. Hiện nay chúng tôi đang thực hiện các nghiên cứu tiền khả thi và dự kiến có thể triển khai trong giai đoạn 2028 - 2029.

Khi thị trường BESS phát triển mạnh trong những năm tới, việc hình thành năng lực tái chế trong nước sẽ là một mắt xích quan trọng để xây dựng hệ sinh thái lưu trữ năng lượng hoàn chỉnh và bền vững.

Mekong ASEAN: Xin cảm ơn ông!