Bài toán nan giải cho các Big Tech: Nguyên tắc hay đạo đức?

Trong hàng loạt các thủ tục pháp lý trải dài từ California, New Mexico đến West Virginia diễn ra vào tuần này, những nhân vật quyền lực nhất thung lũng Silicon như Giám đốc điều hành Meta Mark Zuckerberg và Giám đốc điều hành Apple Tim Cook đang phải đối mặt với những chất vấn mang tính sống còn. Các nhà lãnh đạo này bị dồn vào thế bí trước những câu hỏi hóc búa về quyền riêng tư, quyền tự do ngôn luận và sự an toàn của người dùng trẻ tuổi.

Đây vốn là những vấn đề cốt lõi mà các công ty công nghệ lớn nhất luôn phải cân nhắc đong đếm trong từng bản cập nhật tính năng. Nếu bị tòa án tuyên bố phải chịu trách nhiệm pháp lý trong các vụ kiện tương ứng, những tập đoàn này có thể bị buộc phải thực hiện những thay đổi sản phẩm chưa từng có tiền lệ, trực tiếp định hình lại trải nghiệm kỹ thuật số của hàng tỉ người trên toàn cầu.

Thỏa hiệp tàn nhẫn giữa sự tăng trưởng và an toàn của trẻ em

Trọng tâm của cơn địa chấn pháp lý tuần này đổ dồn vào phòng xử án tại Los Angeles, nơi Mark Zuckerberg phải đích thân đứng ra bảo vệ cho những quyết định điều hành mang tính bước ngoặt của mình. Tại đây, vị tỷ phú công nghệ đã phải hứng chịu vô số áp lực từ các luật sư khi họ liên tục chất vấn về lý do tại sao ông lại cho phép duy trì các bộ lọc làm đẹp trên nền tảng Instagram.

Những công cụ tưởng chừng như vô hại này thực chất lại là mầm mống gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với nhận thức về ngoại hình và sức khỏe tinh thần của giới trẻ. Xa hơn nữa, các cơ quan công tố còn đặt ra một nghi vấn nhức nhối: liệu những nỗ lực tăng trưởng doanh thu không ngừng nghỉ của Meta có đang được đặt cao hơn những mối quan ngại về sự an toàn tâm lý của thanh thiếu niên hay không.

Zuckerberg bị bậc phụ huynh phản đối

Trước những cáo buộc sắc bén, Zuckerberg vẫn giữ thái độ cương quyết, khẳng định rằng ông thực sự quan tâm đến hạnh phúc của thanh thiếu niên và trẻ em đang sử dụng các dịch vụ của công ty. Tuy nhiên, những lời trấn an này dường như chưa đủ sức nặng để xoa dịu làn sóng phẫn nộ từ các bậc phụ huynh và giới lập pháp, nhất là khi nền tảng mạng xã hội này ngày càng gắn liền với những hệ lụy tiêu cực khó lường.

Việc theo đuổi sự phát triển không ngừng của các gã khổng lồ công nghệ thường đi kèm với những đánh đổi thầm lặng. Mỗi một tính năng mới được ra mắt đều mang theo một lời hứa về sự kết nối, nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn những rủi ro mà chỉ những người thiết kế ra nó mới thực sự thấu hiểu. Những phiên tranh tụng tại California không chỉ đơn thuần là việc truy cứu trách nhiệm đối với một vài tính năng cụ thể, mà sâu xa hơn, nó là một cuộc đối thoại gay gắt về đạo đức kinh doanh trong thời đại số.

Các luật sư đại diện cho quyền lợi của trẻ em lập luận rằng việc thiết kế các thuật toán gây nghiện hay các tính năng làm thay đổi ngoại hình không phải là những lỗi kỹ thuật ngẫu nhiên, mà là những lựa chọn có chủ đích nhằm tối đa hóa thời gian giữ chân người dùng. Trong khi đó, các công ty công nghệ luôn cố gắng viện dẫn quyền tự do ngôn luận và sự tự quyết của người dùng như một tấm khiên để né tránh trách nhiệm.

Thế nhưng, khi đối tượng bị ảnh hưởng trực tiếp là những đứa trẻ chưa phát triển hoàn thiện về mặt nhận thức, những tấm khiên lý lẽ đó đang dần trở nên mỏng manh hơn bao giờ hết. Sự tham gia của các nền tảng khác như YouTube của Alphabet trong vai trò bị đơn tại vụ kiện ở Los Angeles, trong khi TikTok và Snap đã phải chọn cách dàn xếp êm thấm từ tháng 1 trước khi phiên tòa bắt đầu, càng cho thấy tính chất nghiêm trọng và quy mô rộng lớn của cuộc khủng hoảng niềm tin này.

Tấm thảm mã hóa và những bí mật đen tối bị che giấu

Nếu như phiên tòa tại Los Angeles tập trung vào tác động tâm lý, thì vụ kiện tại bang New Mexico do Tổng chưởng lý Rául Torrez khởi xướng lại phơi bày một khía cạnh tăm tối và đáng sợ hơn rất nhiều. Vụ án đã chính thức bắt đầu phần tranh tụng mở màn vào ngày 9 tháng 2 và dù Zuckerberg không được dự kiến sẽ ra làm chứng trực tiếp, nhưng những tài liệu nội bộ của Meta vừa được giải mật đã tạo ra một cơn chấn động thực sự.

Cốt lõi của vấn đề nằm ở quyết định triển khai mã hóa đầu cuối mặc định cho tin nhắn và cuộc gọi trên Messenger và Facebook, một động thái được công ty công bố lần đầu vào năm 2019 và chính thức bắt đầu áp dụng rộng rãi vào tháng 12.2023. Mã hóa đầu cuối vốn luôn được các nhà hoạt động vì quyền riêng tư ca ngợi như một công cụ tối thượng để bảo vệ các cuộc hội thoại khỏi sự nhòm ngó của bên thứ ba, nhưng đồng thời, nó cũng trở thành một rào cản khổng lồ đối với các cơ quan thực thi pháp luật trong nỗ lực điều tra tội phạm.

Những tin nhắn trao đổi nội bộ của nhân viên Meta đã tiết lộ một sự thật trần trụi về cái giá phải trả cho sự bảo mật tuyệt đối này. Các nhân viên đã thảo luận sôi nổi về con số khoảng 7,5 triệu báo cáo liên quan đến tài liệu xâm hại tình dục trẻ em được ghi nhận mỗi năm, và thừa nhận rằng những dữ liệu khủng khiếp này sẽ không bao giờ còn bị phát hiện hay tiết lộ sau khi tính năng mã hóa đầu cuối được kích hoạt.

Trong một tin nhắn gửi đi vào đúng tháng 12.2023, một nhân viên đã ngậm ngùi bình luận về sự bốc hơi của các số liệu báo cáo thực thi tiêu chuẩn cộng đồng trong năm tới. Người này còn đưa ra một hình ảnh ẩn dụ đầy chua xót, ví hành động của công ty giống như việc trải một tấm thảm lớn để che đi những tảng đá gồ ghề bên dưới, ám chỉ việc làm ngơ trước vấn nạn bóc lột trẻ em để đổi lấy lớp vỏ bọc an toàn về quyền riêng tư.

Tổng chưởng lý Torrez cáo buộc mạnh mẽ rằng Meta đã hoàn toàn thất bại trong việc bảo vệ an toàn cho các ứng dụng như Instagram và Facebook khỏi những kẻ săn mồi trực tuyến, đồng thời đưa ra những tuyên bố gây hiểu lầm nghiêm trọng về mức độ an toàn tổng thể của nền tảng. Các luật sư nhấn mạnh rằng Meta thừa biết việc áp dụng mã hóa đầu cuối sẽ làm cho các nền tảng của mình trở nên kém an toàn hơn bằng cách tự tước đi khả năng phát hiện, báo cáo các hành vi bóc lột tình dục trẻ em cũng như ngăn chặn sự phát tán các hình ảnh lạm dụng được gửi qua tin nhắn mã hóa.

Ngay từ tháng 2.2019, một nhân sự cấp cao thuộc bộ phận Đối ngoại Toàn cầu của Meta đã ghi chú rõ ràng rằng nếu không có các biện pháp giảm thiểu rủi ro mạnh mẽ, mã hóa đầu cuối trên Messenger sẽ khiến công ty giảm sút đáng kể khả năng ngăn chặn những tác hại nhắm vào trẻ em. Đến tháng 6 cùng năm, một tài liệu nội bộ khác cũng chua chát thừa nhận rằng hệ thống bảo mật sẽ không bao giờ có thể tìm thấy mọi mối nguy hại tiềm ẩn như những gì họ đang làm được ở thời điểm đó, khi mà hệ thống vẫn có khả năng đọc được nội dung tin nhắn.

Sau khi Meta hoàn tất những nỗ lực mã hóa trên Facebook Messenger, những nỗi sợ hãi từng được cơ quan thực thi pháp luật và chính các nhân viên của công ty cảnh báo đều đã trở thành sự thật cay đắng.

Làn sóng pháp lý lan rộng và trách nhiệm của những gã khổng lồ

Cơn bão pháp lý liên quan đến vấn đề mã hóa và sự an toàn của trẻ em không chỉ dừng lại ở cánh cửa của Meta mà đang tiếp tục càn quét qua trụ sở của Apple. Vào thứ năm tuần này, Tổng chưởng lý bang West Virginia, ông John McCuskey, đã chính thức đệ đơn khởi kiện nhà sản xuất iPhone, cáo buộc công ty này đã thất bại nghiêm trọng trong việc ngăn chặn các tài liệu xâm hại tình dục trẻ em bị lưu trữ và chia sẻ trái phép trên các thiết bị iOS cũng như dịch vụ đám mây iCloud.

Tim Cook cũng đang chịu áp lực

Tương tự như những cáo buộc nhắm vào Meta tại New Mexico, ông McCuskey đã chỉ đích danh các hoạt động thực thi mã hóa của Apple là một trở ngại khổng lồ đối với công lý. Các luật sư đại diện cho chính quyền bang lập luận một cách đanh thép trong hồ sơ pháp lý rằng, về cơ bản, mã hóa đầu cuối đang đóng vai trò như một bức tường rào ngăn cản các cơ quan thực thi pháp luật thực hiện nhiệm vụ, bao gồm cả việc xác định danh tính và truy tố những kẻ phạm tội xâm hại trẻ em. Lập luận này đánh thẳng vào triết lý bảo mật cốt lõi mà Apple luôn tự hào quảng bá trong nhiều năm qua.

Phản hồi lại làn sóng chỉ trích, đại diện của Apple đã đưa ra một tuyên bố khẳng định rằng việc bảo vệ sự an toàn và quyền riêng tư của người dùng, đặc biệt là trẻ em, luôn là trọng tâm cốt lõi trong mọi hoạt động kinh doanh của họ. Tuy nhiên, những lời khẳng định này đang phải đối mặt với một thực tế đầy mâu thuẫn. Làm thế nào để một công ty công nghệ có thể bảo vệ tuyệt đối sự riêng tư của người dùng mà không vô tình tạo ra một thiên đường trú ẩn an toàn cho các băng nhóm tội phạm kỹ thuật số?

Các vụ kiện pháp lý chống lại cả Meta và Apple đang đặt ra những câu hỏi mang tính triết học sâu sắc về trách nhiệm của các tập đoàn công nghệ đối với người dùng và các bên liên quan trên nền tảng của họ. Khi Zuckerberg đề cập trong phiên tòa ở Los Angeles về việc ông từng nghĩ đến những cơ hội hợp tác giữa Meta và Apple để giải quyết các vấn đề chung và muốn trao đổi trực tiếp với Tim Cook về điều đó, dư luận lại càng có thêm lý do để hoài nghi. Những email trao đổi giữa hai vị CEO quyền lực bậc nhất thế giới cho thấy họ hoàn toàn nhận thức được quy mô của vấn đề, nhưng hành động thực tế dường như vẫn luôn tụt hậu so với tốc độ phát triển của những mầm mống độc hại trên nền tảng.

Khi các vụ kiện pháp lý tiếp tục diễn tiến qua các vòng tranh tụng căng thẳng, chắc chắn sẽ có thêm nhiều sự thật phũ phàng được phơi bày ra ánh sáng. Thế giới sẽ có cơ hội hiểu rõ hơn về cách thức mà những quyết định được đưa ra bên trong các phòng họp kín đáo tại thung lũng Silicon lại có thể tạo ra những làn sóng chấn động, ảnh hưởng đến cuộc sống và sự an toàn của hàng tỷ người trên toàn cầu.

Hơn bao giờ hết, ngành công nghiệp công nghệ đang phải đối mặt với một thời khắc nhìn nhận lại bản thân vô cùng quan trọng. Quyền riêng tư là một giá trị nhân quyền cần được tôn trọng, nhưng nó không thể và không bao giờ được phép trở thành một tấm bình phong để che đậy cho những tội ác nhắm vào thế hệ tương lai. Lời giải cho bài toán hóc búa này sẽ không chỉ quyết định số phận của những gã khổng lồ như Meta hay Apple, mà còn định hình lại toàn bộ ranh giới đạo đức của không gian mạng trong những thập kỷ sắp tới.

Bùi Tú