Bản lĩnh cán bộ trước yêu cầu hành động (kỳ 3): Để người dám làm không phải đi một mình

Bảo vệ đúng nghĩa không phải miễn trách nhiệm cho người dám làm, mà bảo đảm người hành động đúng vì lợi ích chung được đánh giá công bằng; đồng thời ngăn chặn mọi biểu hiện lợi dụng sáng tạo để vụ lợi, làm trái hoặc né tránh kỷ luật.

Phối cảnh các tòa nhà thuộc dự án Nhà ở xã hội TNG Việt Bắc.

Từ sự can đảm của cá nhân đến trách nhiệm của tổ chức

Trong nhiều câu chuyện về đổi mới, người ta thường nhớ tới một cá nhân dám quyết định. Cách kể ấy có sức truyền cảm hứng, nhưng chưa phản ánh đầy đủ đời sống của bộ máy nhà nước.

Đằng sau một quyết định khó thường có người đề xuất, bộ phận tham mưu, cơ quan chuyên môn, đơn vị thẩm định, tập thể lãnh đạo, người ký, người trực tiếp thực hiện và chủ thể giám sát.

Một người có thể rất quyết tâm nhưng khó đi xa khi tất cả các mắt xích xung quanh đều chọn sự an toàn. Muốn có cán bộ dám làm, tổ chức trước hết phải tạo ra môi trường để người có trách nhiệm không cảm thấy mình đơn độc.

Kết luận số 14-KL/TW năm 2021 của Bộ Chính trị đã tạo một dấu mốc quan trọng khi xác lập chủ trương khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung, và Nghị định số 73/2023/NĐ-CP của Chính phủ tiến thêm một bước khi chuyển chủ trương thành quy trình cụ thể.

Người có đề xuất đổi mới phải nêu sự cần thiết, điểm nghẽn, giải pháp, phạm vi áp dụng, nguồn lực, tính khả thi và những tác động có thể phát sinh. Cách làm này chuyển đổi mới từ hành vi cá nhân sang một quyết định có tổ chức. Khi ý tưởng đã được thảo luận, thẩm định, ghi nhận rủi ro và phê duyệt, cả tổ chức cùng bước vào quá trình chịu trách nhiệm.

Nghị quyết số 24-NQ/TW năm 2026 tiếp tục phát triển cách tiếp cận ấy theo hướng quản trị đầy đủ hơn. Điểm cốt lõi nằm ở quan hệ giữa giao quyền, giám sát thực thi, quản trị rủi ro và đánh giá kết quả.

Như vậy, bảo vệ cán bộ phải bắt đầu từ trước khi quyết định được đưa ra chứ không chờ đến khi rủi ro xuất hiện. Một người được giao việc cần biết mình có quyền gì, được sử dụng nguồn lực nào, phải báo cáo ra sao và những giới hạn nào không được vượt qua.

Đoàn công tác liên ngành của Bộ Tư pháp kiểm tra Trung tâm Phục vụ hành chính công tỉnh Thái Nguyên (tháng 9-2026).

Trước hết phải rõ quyền. Người cán bộ thường do dự khi không biết một quyết định có thực sự thuộc thẩm quyền của mình hay không. Trong một số cơ quan, thói quen xin ý kiến cấp trên về những việc đã được phân cấp có thể xuất phát từ mong muốn tìm thêm một “lớp bảo hiểm” cho quyết định.

Nhưng khi mọi cấp đều tìm một chữ ký cao hơn, hệ thống tất yếu chậm lại. Phân cấp đúng nghĩa không phải đưa việc xuống dưới rồi để cấp dưới tự xoay xở; nó là giao đủ quyền để người gần thực tiễn có thể quyết định, đồng thời cấp trên chuyển trọng tâm sang hướng dẫn, kiểm soát và đánh giá kết quả.

Tiếp theo phải rõ quá trình ra quyết định. Những vấn đề mới, phức tạp không nên chỉ được xử lý bằng trao đổi miệng rồi đến khi phát sinh rủi ro không ai còn nhớ mình đã thống nhất điều gì.

Hồ sơ của một quyết định cần thể hiện căn cứ pháp lý, thông tin thực tế, ý kiến chuyên môn, những cảnh báo quan trọng và lý do lựa chọn phương án. Đây không phải tạo thêm giấy tờ theo kiểu hình thức.

Một dấu vết minh bạch chính là cách bảo vệ người làm việc nghiêm túc, đồng thời là công cụ giúp kiểm soát người có ý định tùy tiện.

Một nguyên tắc khác cần được làm rõ là trách nhiệm phải được phân theo đúng phần việc, chứ không chia đều một cách hình thức. Người tham mưu chịu trách nhiệm về độ tin cậy của thông tin và chất lượng đề xuất. Cơ quan thẩm định chịu trách nhiệm trong phạm vi chuyên môn.

Người có thẩm quyền chịu trách nhiệm về quyết định cuối cùng. Người tổ chức thực hiện chịu trách nhiệm về việc tuân thủ phương án đã được phê duyệt. Cách phân định ấy tránh một nghịch lý thường gặp là khi thành công thì thành tích thuộc về tập thể, còn khi xuất hiện rủi ro lại cố tìm một cá nhân ở cuối quy trình để gánh toàn bộ trách nhiệm.

Bảo vệ người dám làm bằng kỷ luật và sự công bằng

Nói đến bảo vệ cán bộ dám làm, điều đầu tiên phải phân biệt rõ bảo vệ với bao che. Nghị định số 73/2023/NĐ-CP quy định chính sách khuyến khích, bảo vệ gắn với cán bộ có tư duy đổi mới, xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của thực tiễn, hướng tới lợi ích chung.

Ngược lại, lợi dụng chủ trương để thực hiện hoặc che giấu hành vi tham nhũng, tiêu cực, vụ lợi không thuộc tinh thần của cơ chế này(8). Càng muốn bảo vệ người đổi mới chân chính càng phải giữ ranh giới ấy rõ ràng.

Kỷ luật vì thế không phải lực cản của sáng tạo. Kỷ luật rõ giúp người cán bộ biết giới hạn của quyền lực, biết những gì được phép thử nghiệm và những gì tuyệt đối không thể vượt qua.

Khi có rủi ro, chính quy trình minh bạch giúp phân biệt một quyết định có căn cứ nhưng gặp yếu tố khách quan với hành vi cẩu thả hoặc cố ý vi phạm. Một quyết định chưa đạt kết quả mong muốn không mặc nhiên đồng nghĩa người ra quyết định có lỗi. Ngược lại, kết quả tình cờ thuận lợi cũng không thể xóa đi bản chất vụ lợi của một hành vi.

Vai trò của người đứng đầu trong môi trường này đặc biệt quan trọng. Một cơ quan mà lãnh đạo chỉ chấp nhận đổi mới khi chắc chắn thành công sẽ khó có đổi mới thực chất.

Người đứng đầu phải biết lắng nghe những ý kiến khác với suy nghĩ của mình, yêu cầu làm rõ căn cứ và rủi ro, cho phép thử nghiệm trong phạm vi phù hợp. 

Khi chủ trương đã được tập thể thống nhất, họ cũng phải đứng trong chuỗi trách nhiệm thay vì lùi ra ngoài khi khó khăn xuất hiện. Đối với cấp dưới, cảm giác biết rằng người lãnh đạo đã nghe, đã hiểu rủi ro và vẫn đồng ý cùng làm là một điểm tựa rất lớn.

Các đại biểu dự Chương trình "Trà sáng cùng doanh nhân" do UBND tỉnh Thái Nguyên tổ chức (tháng 8-2026).

Bà Vũ Thị Kim Quỳnh, Phó Chủ tịch UBND phường Bắc Kạn, cho biết: Từ thực tiễn công tác, tôi cho rằng muốn cán bộ chủ động, sáng tạo thì trước hết phải xây dựng được môi trường làm việc rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền và có sự đồng hành của tổ chức. Không thể chỉ yêu cầu cán bộ dám làm mà thiếu cơ chế phối hợp, hướng dẫn và hỗ trợ khi gặp những vấn đề mới, phức tạp.

Thời gian qua, Thái Nguyên đã có nhiều nỗ lực đổi mới công tác chỉ đạo, điều hành, nhất là trong tháo gỡ khó khăn cho các dự án, cải cách thủ tục hành chính và nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở.

Việc thực hiện nguyên tắc “6 rõ” có ý nghĩa thiết thực, giúp từng nhiệm vụ gắn với con người, thời hạn, thẩm quyền và sản phẩm cụ thể. Điều quan trọng là đánh giá cán bộ bằng chất lượng công việc và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp. Đồng thời cần phân biệt rõ sai sót khách quan trong quá trình đổi mới với hành vi thiếu trách nhiệm hoặc cố ý vi phạm.

Khi người làm đúng được bảo vệ, người né tránh được chấn chỉnh, tinh thần dám nghĩ, dám làm mới có thể trở thành nếp làm việc thường xuyên của cả bộ máy.

Một cách làm đáng chú ý ở Thái Nguyên là chương trình “Trà sáng cùng doanh nhân”, nơi đối thoại được tổ chức theo hướng đưa những chủ thể có khả năng giải quyết vấn đề ngồi cùng một bàn.

Tháng 8-2026, trước khó khăn của doanh nghiệp trong tiếp cận tín dụng, lãnh đạo UBND tỉnh cùng các sở, ngành, chuyên gia, cộng đồng doanh nghiệp và đại diện 36 ngân hàng, tổ chức tín dụng đã trực tiếp trao đổi về điều kiện vay vốn, tài sản bảo đảm và nhu cầu của từng dự án.

Từ cuộc gặp, những kết nối cụ thể được hình thành, trong đó có thỏa thuận tài trợ tín dụng cho Dự án nhà ở xã hội TNG Việt Bắc. Giá trị đáng chú ý không nằm ở hình thức một buổi đối thoại, mà ở cách tổ chức trách nhiệm: vấn đề được nói thẳng, người có thẩm quyền cùng nghe, nguồn lực cần thiết được kết nối và trao đổi được đưa gần hơn tới giải pháp.

Với người dám đề xuất và dám nhận việc khó, một tổ chức biết lắng nghe, phối hợp và đứng cùng phía với người thực thi chính là điểm tựa quan trọng để họ không phải đi một mình.

Đối với các cơ quan kiểm tra, thanh tra, điều tra và bảo vệ pháp luật, trách nhiệm phân định bản chất vụ việc càng lớn. Sai sót khách quan trong một thử nghiệm phải được đánh giá khác với hành vi cố ý làm trái.

Quyết định được đưa ra sau quá trình tham vấn minh bạch phải được xem xét khác với quyết định che giấu thông tin hoặc lợi ích cá nhân. Pháp luật phải nghiêm đối với sai phạm, nhưng sự nghiêm minh cũng bao hàm khả năng bảo vệ người ngay thẳng. Công bằng chính là một hình thức cao của kỷ luật.

Bên cạnh cơ chế của tổ chức là sự giám sát của nhân dân. Một sáng kiến nhân danh lợi ích chung cuối cùng phải được kiểm chứng bằng lợi ích mà cộng đồng thực sự nhận được.

Người dân có thể nhận ra rất nhanh một thủ tục đã bớt phiền hà hay chưa, một công trình có đáp ứng nhu cầu thực tế hay không, cán bộ có gần dân hơn hay chỉ xuất hiện thêm một mô hình trên báo cáo. Sự đánh giá của nhân dân vì thế vừa là thước đo của đổi mới, vừa là lớp kiểm soát quan trọng trước nguy cơ lợi ích cục bộ.

Thực tiễn cho thấy, xét đến cùng, cơ chế bảo vệ người dám làm cũng là một vấn đề của văn hóa tổ chức. Một tập thể thường xuyên trách phạt người đề xuất mỗi khi kết quả chưa đạt như mong muốn sẽ dần khiến mọi người chọn im lặng.

Một tập thể chấp nhận tranh luận có căn cứ, nhìn nhận sai sót khách quan một cách công bằng và kiên quyết với hành vi vụ lợi sẽ nuôi dưỡng được tinh thần trách nhiệm.

Văn hóa ấy không thể hình thành trong một ngày, nhưng có thể bắt đầu từ cách người đứng đầu phản ứng trước một ý tưởng mới, cách cơ quan kiểm tra đánh giá một thất bại và cách tổ chức ghi nhận người nhận phần việc khó.

Điều cần hướng tới do vậy không phải một vài “người hùng” trong bộ máy, càng không phải những cá nhân phải đánh cược sự nghiệp mỗi khi muốn thử một cách làm tốt hơn.

Một nền quản trị tốt phải làm cho cái “dám” trở thành văn hóa làm việc bình thường của cán bộ có năng lực, liêm chính và trách nhiệm. Người có ý tưởng biết nơi để trình bày; người có thẩm quyền biết phạm vi để quyết định; người gặp việc khó biết nơi để tham vấn; người làm đúng biết rằng mình sẽ được đánh giá công bằng.

Khi ấy, người dám làm sẽ không phải đi một mình. Phía sau họ là một tổ chức biết lắng nghe, một thể chế biết phân định đúng sai, một hệ thống kiểm soát biết phòng ngừa và một xã hội biết trân trọng những người nhận phần khó về mình.

Bản lĩnh của cán bộ từ đó không còn là sự can đảm đơn độc của một cá nhân, mà trở thành bản lĩnh hành động của cả một nền công vụ biết đặt lợi ích chung lên trên sự an toàn riêng.

(Còn nữa)

(8) Nghị định số 73/2023/NĐ-CP ngày 29 tháng 9 năm 2023 của Chính phủ về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.