Bản người Mông dưới chân Hoàng Liên Sơn có thứ khiến du khách đổ xô lên núi, tiền tự tìm đến

Sáng đầu tháng 10, mây lững thững trôi qua những sườn núi ở Lao Chải 1 (xã Khun Há, tỉnh Lai Châu). Những ngôi nhà nép bên thung lũng, con đường lát đá uốn qua các nếp nhà, trước cổng là những khóm hoa đang nở. Thùng rác bằng gỗ đặt dọc lối đi, những con ngõ sạch sẽ dẫn đến khoảng sân nơi người phụ nữ Mông ngồi thêu bên hiên.

Ở độ cao khoảng 1.200 m, dưới chân dãy Hoàng Liên Sơn, người dân vẫn lên nương trồng lúa, chăm rừng thảo quả, nuôi ong lấy mật. Nhưng bên cạnh những công việc quen thuộc, họ bắt đầu đón khách từ miền xuôi và nước ngoài đến nghỉ lại, tìm hiểu văn hóa bản địa. Để có những căn homestay hôm nay, người dân từng phải vượt qua nhiều băn khoăn. Làm du lịch không đơn giản là kê thêm vài chiếc giường, mà còn là học cách đón tiếp khách, tổ chức dịch vụ và làm quen với một nghề chưa từng có trong kinh nghiệm mưu sinh của cha ông.

Cứ A Ly vẫn nhớ mùa thu năm 2021, khi anh mới 19 tuổi. Người cha Cứ A Lồng vốn quanh năm gắn với nương lúa, rừng thảo quả và những chuyến đi lấy mật ong. Lúc nông nhàn, ông chế tác đàn nhị. Một ngày, người đàn ông quen sống dựa vào mùa vụ quyết định dành phần đất trồng rau trước nhà để dựng homestay.

Nhà Cứ A Lồng nằm trên sườn đồi cao nhất bản. Từ sân, có thể nhìn ra những dãy núi nối nhau, mây phủ ngang lưng chừng và những thửa ruộng thay màu theo mùa. Cảnh quan có sẵn, văn hóa cũng không thiếu, nhưng gia đình vẫn đau đầu với câu hỏi lấy đâu ra tiền để bắt đầu. Một vụ lúa được mùa cho hơn 40 bao thóc. 3 hecta rừng thảo quả cùng những công việc thời vụ mang lại nguồn thu chưa đầy 4 triệu đồng mỗi tháng, đủ trang trải cuộc sống gia đình năm người nhưng khó tích lũy. Số tiền dành dụm chưa đến 100 triệu đồng, trong khi dựng nhà đón khách cần thêm phòng ngủ, nhà vệ sinh, điện nước và những tiện nghi tối thiểu. "Bản mình đi sau, làm sao hút khách về so với những cái tên có thương hiệu như Sa Pa hay Sin Suối Hồ, Sì Thâu Chải của Lai Châu mình”, A Ly nhớ lại.

Cuối cùng, cha anh quyết định cứ làm, thiếu thì vay thêm. Mùa khô năm 2021, căn homestay bắt đầu thành hình. Trước Tết, năm phòng ngủ được hoàn thiện, gia đình dành hai phòng để ở, ba phòng còn lại đưa vào kinh doanh.

Những vị khách đầu tiên đến vào tháng Chạp, khi người Mông đang thu hoạch nông sản, gác ngô lên chái nhà và chuẩn bị đón Tết. Đó là bốn người từ Hải Phòng muốn tìm một nơi khác với những điểm du lịch quen thuộc. Họ chọn Lao Chải bởi cảnh quan và đời sống bản địa còn nguyên nét mộc mạc. Có khách, nhưng niềm vui nhanh chóng nhường chỗ cho sự lúng túng. Nước sinh hoạt khi mạnh khi yếu, chỗ sạc điện thoại chưa được bố trí, dịch vụ còn thiếu.

Chuyện khiến gia đình lo nhất là nấu ăn sao cho vừa miệng, đủ món và đúng giờ. Dù đã được hướng dẫn, tập huấn, những tình huống thực tế vẫn khác xa hình dung. Chủ nhà chỉ biết thật thà xin khách thông cảm nếu có điều chưa chu đáo. Bốn vị khách không bỏ đi mà chia sẻ những điều cần cải thiện. Sau lần ấy, A Ly chủ động xuống Sa Pa học thêm về hướng dẫn khách, nấu ăn và tổ chức dịch vụ lưu trú.

Từ chỗ chỉ quen làm nương, anh bắt đầu học cách sắp xếp phòng nghỉ, tính toán bữa ăn, lắng nghe phản hồi và tìm cách để khách muốn quay lại. Căn homestay không chỉ là khoản đầu tư, mà còn đánh dấu bước chuyển từ việc trông chờ mùa vụ sang tạo nguồn thu từ cảnh quan và văn hóa quê hương.

Những gia đình như Cứ A Lồng không phải tự mình mở lối. Bà Hoàng Thị Ngoan, cán bộ Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Khun Há, nhớ những hộ đầu tiên phát triển homestay như gia đình A Lồng, A Sình, A Sái, Hoa Sửu. Lao Chải có cảnh quan đẹp, bản sắc văn hóa rõ nét, nhưng để biến lợi thế thành sinh kế vẫn cần vốn, kiến thức và thời gian. Thời điểm đó, du lịch cộng đồng ở Lai Châu đã được biết đến qua Sin Suối Hồ, Sì Thâu Chải. Lao Chải chưa có thương hiệu, huyện Tam Đường cũ phải dành nguồn lực hỗ trợ, tổ chức cho người dân học hỏi kinh nghiệm ở Sa Pa và những nơi khác.

Bà con dần hiểu rằng đón khách không chỉ là mở cửa nhà. Phòng nghỉ phải sạch, bữa ăn cần phù hợp, không gian gọn gàng, người làm dịch vụ phải biết phối hợp. Bà Ngoan kể, có lần bản nhận phục vụ một đoàn khách trải nghiệm văn hóa đặt sáu mâm cơm. Đây là đoàn đông hiếm thấy lúc bấy giờ. Người dân chưa quen chuẩn bị lượng thực phẩm lớn, xây dựng thực đơn hay phân chia công việc. Bà con gọi xã, xã liên hệ huyện; cuối cùng, cán bộ cùng vào bản hỗ trợ chuẩn bị bữa ăn.

Rau xanh, thực phẩm phần lớn do người dân tự nuôi trồng. Điều họ cần học thêm là cách chế biến, sử dụng gia vị và tổ chức phục vụ. Qua từng lần đón khách, kinh nghiệm được tích lũy, những món ăn truyền thống được đưa vào thực đơn, các hộ biết phối hợp để đáp ứng nhu cầu du khách. “Người dân bản tâm tính thuần hậu cũng là yếu tố giữ người lại. Làm du lịch phải đi từng bước, không thể trồng cây là cho ngay quả ngọt”, bà Ngoan nói. Lao Chải thay đổi từ những việc nhỏ: nhà cửa được chỉnh trang, hoa trồng trước hiên, lối đi sạch hơn. Người biết nấu ăn chế biến món truyền thống; người khéo tay may vá, thêu thùa có thêm sản phẩm để bán. Những hộ không làm homestay vẫn tham gia bằng cách cung cấp nông sản, thổ cẩm, đồ lưu niệm hoặc trải nghiệm văn hóa. Du lịch dần trở thành sinh kế chung, thay vì chỉ là công việc của vài gia đình có phòng nghỉ.

Du khách đến Lao Chải có thể tìm hiểu nghề thủ công, thưởng thức món ăn truyền thống, quan sát nhịp sống gắn với nương rẫy. Một số gia đình kết hợp làm du lịch với may vá, bán quần áo truyền thống và đồ thủ công. Những kỹ năng vốn có trong đời sống thường ngày nay tạo thêm thu nhập. Một số thanh niên cùng tuổi A Ly chọn ở lại bản làm dịch vụ, trồng rừng thay vì đến các khu công nghiệp tìm việc. Du lịch tạo thêm cơ hội kiếm sống trên chính mảnh đất cha ông khai phá, đồng thời khuyến khích họ gìn giữ cảnh quan và phong tục.

Lao Chải đón khách từ năm 2018, được công nhận là bản du lịch cộng đồng năm 2019. Năm 2024, các hộ làm homestay được tập huấn về kinh doanh lưu trú, liên kết du lịch cộng đồng và chế biến món ăn truyền thống. Cùng năm, bản đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Đến năm 2026, Lao Chải giành Giải thưởng Du lịch Việt Nam ở hạng mục “Điểm đến có sản phẩm du lịch có nội hàm văn hóa sâu sắc”.

Theo số liệu địa phương, năm 2024, bản đón khoảng 19.300 lượt khách. Đến hết tháng 9/2026, con số này đạt gần 31.300 lượt, trong đó có khoảng 2.200 lượt khách quốc tế. Hiện 30 hộ trực tiếp kinh doanh dịch vụ du lịch, với khả năng phục vụ hơn 400 khách lưu trú mỗi đêm; khoảng 80 hộ tham gia các dịch vụ phụ trợ như tắm lá thuốc, bán nông sản, thổ cẩm và đồ lưu niệm.

Thu nhập bình quân được ghi nhận tăng từ khoảng 7,5 triệu đồng mỗi tháng năm 2024 lên khoảng 10 triệu đồng hiện nay. Với những gia đình từng chủ yếu trông vào một vụ lúa và nguồn thu từ rừng, du lịch mở thêm nguồn tiền để trang trải cuộc sống.