Bản quyền họa tiết, hoa văn cổ thuộc về ai?

Các hoa văn, họa tiết cổ được nhóm Ngự Hoa Viên ứng dụng tại không gian điểm đến tại Huế. Ảnh minh họa

Số hóa họa tiết cổ

Kho tàng văn hóa dân gian có rất nhiều hoa văn, họa tiết cổ từ các di sản đình chùa, nhà cổ cho đến tranh vẽ, tượng, chuông… Ở hình dạng nguyên bản, rất khó để người bình thường nhận diện được hình dáng, vẻ đẹp cũng như rất khó ứng dụng được.

Số hóa họa tiết là cách tốt để bảo tồn, lưu giữ và mang cho hoa văn, họa tiết cổ một đời sống mới. Câu hỏi đặt ra, bản quyền của những họa tiết này thuộc về ai?

Đây là những họa tiết có trong kho tàng văn hóa dân tộc, nên quyền sở hữu không thể thuộc về bất cứ cá nhân hay tổ chức nào. Giống như mọi di sản văn hóa khác, họa tiết và hoa văn cổ thuộc sở hữu toàn dân. Như vậy, ai cũng có quyền số hóa và khai thác chứ không giới hạn ở một cá nhân hay đơn vị nào.

Dù cá nhân hay đơn vị đã tiến hành số hóa một số họa tiết ở trống đồng chẳng hạn, điều đó không có nghĩa họ sở hữu những họa tiết này. Họ chỉ sở hữu file và cũng chỉ có quyền với những file đó. Nói cách khác, họ không có quyền cấm những người khác cũng số hóa và khai thác những họa tiết đó.

Cuối cùng, nếu cá nhân, đơn vị số hóa xong đem đi xuất bản sách hay đăng ký sở hữu trí tuệ rồi, thì thế nào? Có phải như vậy sẽ chống lại được những người khác cũng tiếp tục làm công việc số hóa những họa tiết đó? Câu trả lời là không.

Nếu đã xuất bản sách, bản quyền của tác giả sách là nguyên cuốn sách đó với mục lục, bố cục sách, cách trình bày họa tiết với các nội dung diễn giải, chú thích bên trong. Bản quyền sách không bảo hộ cho từng họa tiết đơn lẻ bên trong. Nếu một người khác có khả năng vẽ lại những họa tiết đó, họ vẫn có quyền sử dụng.

Tương tự với việc đăng ký quyền sở hữu trí tuệ, thứ mà bạn xin được bảo hộ phải là một sản phẩm hoàn chỉnh, như là logo, là một sản phẩm, một tác phẩm với chủ đề, cấu trúc, bố cục, nội dung, một họa tiết đơn lẻ trong đó không được bảo hộ.

Tóm lại, bản quyền họa tiết, hoa văn cổ không thể thuộc về một cá nhân hay đơn vị nào cả, trừ phi gắn với một sản phẩm cụ thể và những người tiên phong trong việc số hóa không nên làm “người giữ cổng”, không cho những người khác tiếp cận con đường mình đã và đang đi.

Các hoa văn, họa tiết cổ được nhóm Ngự Hoa Viên ứng dụng tại không gian điểm đến tại Huế. Ảnh minh họa

Ranh giới mong manh

Trong lĩnh vực sáng tạo, bắt chước, “đạo, nhái” là những nhận định rất nặng nề, hủy hoại uy tín và có thể cả sự nghiệp của nghệ sĩ. Vì thế, khi gặp một dự án đã có người làm rồi, thông thường biện pháp an toàn là né tránh.

Điều này có thể hạn chế ứng dụng của họa tiết cổ khi đóng khung vào một phong cách khai thác, trong khi tiềm năng và giá trị của họa tiết cổ vốn rất phong phú. Ở đây, còn chưa bàn đến vấn đề quy trình số hóa của họ có chuẩn hay không, có thật sự tái hiện đúng hoa văn nguyên bản hay không.

Lấy ví dụ họa tiết chim công, đặt tình huống dự án Hoa văn Đại Việt không chia sẻ công khai miễn phí mà bán hoa văn này với giá 20.000 đồng. Đây là giá mua file họa tiết chim công đã được số hóa, chứ không chứng minh họ sở hữu họa tiết này.

Khi khai thác văn hóa, sử dụng vốn văn hóa chung để làm sản phẩm, phần lớn các dự án sẽ kêu gọi quyên góp từ cộng đồng. Đổi lại, dự án sẽ chia sẻ toàn bộ file số hóa các cho nhà tài trợ và một phần cho cộng đồng tự do sử dụng. Thiện chí này giúp nhiều bên cùng có lợi và quảng bá văn hóa tốt hơn.

Đối với sinh viên và người trẻ muốn tiếp cận hoa văn, họa tiết cổ, thay vì buộc họ phải tự mình thực hiện lại quá trình số hóa, việc chia sẻ file số hóa sẽ chắp cánh cho việc ứng dụng rộng rãi và sáng tạo các họa tiết sẵn có, để những hoa văn mang dấu ấn Việt thật sự có đời sống đương đại, thay vì bị giữ trong kho hay lãng quên.

Hoa văn cổ trên các kiến trúc cung đình Huế được ứng du

Ở chiều ngược lại, dẫn nguồn thực hiện số hóa hoa văn thể hiện sự tôn trọng công sức của người khác và ghi nhận đóng góp của nhiều bên, trong hành trình đưa di sản dân tộc đến với mọi người.

Chỉ có tư tưởng muốn sở hữu và độc quyền giá trị từ di sản chung mới dẫn đến những tranh chấp khó lòng ngã ngũ và đẩy những người trẻ ra xa văn hóa Việt.

Theo chia sẻ của Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Minh Như, Đại học Hoa Sen, cứ 10 đồ án tốt nghiệp của khoa Thiết kế nghệ thuật thì có khoảng 3 đồ án chọn làm về văn hóa Việt. Tuy nhiên các em sinh viên luôn lo sợ mình bị xem là chiếm dụng văn hóa, sao chép, đạo nhái những dự án trước đã làm rồi, loay hoay và tốn nhiều thời gian chỉ để chọn một hướng đi an toàn nhất, thay vì thỏa sức sáng tạo với kho tàng văn hóa dân tộc đồ sộ.